ĐINH NÚP VÀ NHỮNG NGÀY SAU 1951 – TỪ NGƯỜI THÔN TRƯỞNG LÀNG STƠR ĐẾN NGƯỜI ANH HÙNG CỦA LIÊN KHU 5
Sau những năm trực tiếp lãnh đạo dân làng Stơr chống các cuộc càn quét, Đinh Núp dần trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào chiến đấu ở Tây Nguyên. Năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5, tên tuổi người du kích Ba Na được đặt trước một cuộc lựa chọn quan trọng; đến năm 1954 ông tập kết ra Bắc và năm 1955 được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Thời kỳ lịch sử: 1951–1955, kháng chiến chống thực dân Pháp.
1. Sau những cuộc càn, Núp vẫn ở lại với Stơr
Những năm 1950–1951 đã để lại dấu ấn rất sâu trong cuộc đời Đinh Núp.
Từ tháng 9-1950 đến tháng 12-1951, quân Pháp liên tục mở các cuộc hành quân lên Stơr. Có lần lực lượng lên tới khoảng 400 quân, tiến hành vây quét, suốt lúa, phá rẫy và đốt làng. Núp cùng dân làng dựa vào địa hình núi rừng và những vũ khí thô sơ để chống lại các cuộc càn.
Nhưng điều đáng chú ý là sau những cuộc càn ấy, Núp không rời khỏi cuộc sống của cộng đồng.
Theo tư liệu của Nhà lưu niệm Anh hùng Núp, từ năm 1943 đến năm 1954, ông là Chỉ huy trưởng du kích làng Stơr, Bí thư Chi bộ xã Nam.
Nghĩa là trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp, Núp không chỉ là người cầm vũ khí.
Ông vừa chiến đấu, vừa tổ chức dân làng.
Và chính từ đây, hình ảnh Đinh Núp bắt đầu vượt ra ngoài phạm vi một ngôi làng.
2. Người du kích không biết chữ nhiều, nhưng biết cách giữ làng
Có một câu chuyện rất đáng chú ý xảy ra vào Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5 năm 1952.
Đinh Núp được đề nghị đưa ra bình xét danh hiệu chiến sĩ thi đua.
Nhưng trong quá trình xem xét, đã xuất hiện những ý kiến băn khoăn về trình độ học vấn và lý luận của ông.
Đây là một vấn đề có thật.
Núp xuất thân từ làng Stơr, lớn lên trong hoàn cảnh thuộc địa, từng đi phu, rồi bước vào cuộc chiến bằng kinh nghiệm của người dân miền núi.
Ông không phải người được đào tạo quân sự bài bản.
Không phải một cán bộ trưởng thành từ trường lớp.
Nhưng ông có một thứ mà những người trực tiếp sống với Núp đã nhìn thấy rất rõ:
khả năng tổ chức và dẫn dắt dân làng trong chiến đấu.
3. Nguyễn Chánh và câu chuyện bảo vệ Đinh Núp
Người trực tiếp phụ trách Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5 năm 1952 là Nguyễn Chánh, khi đó là Bí thư Liên khu ủy, Chính ủy kiêm Tư lệnh Liên khu 5.
Theo hồi ức của Trung tướng Nguyễn Đường, hồ sơ chiến sĩ thi đua được lựa chọn từ cơ sở, sau đó cơ quan chính trị kiểm tra, xác minh và đưa ra tập thể xem xét. Trường hợp Đinh Núp cũng được đưa ra bàn bạc.
Có ý kiến đặt vấn đề về học vấn và lý luận của Núp.
Nguyễn Chánh không phủ nhận tầm quan trọng của học vấn.
Nhưng ông nhìn vào một thứ khác:
những gì Núp đã thực sự làm được.
Theo hồi ức được Báo Gia Lai và Báo Đắk Lắk dẫn lại, Nguyễn Chánh phân tích rằng Núp đã biết lo cho dân, biết tổ chức nhân dân sử dụng vũ khí thô sơ chống giặc, biết nhiều lần di chuyển làng để bảo toàn lực lượng và duy trì cuộc sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
Đó không phải là thứ lý luận nằm trên giấy.
Nó được hình thành từ thực tế của một ngôi làng đang bị chiến tranh đẩy đến tận cùng.
Theo lời kể của Nguyễn Đường, lập luận ấy đã thuyết phục cuộc họp và Đinh Núp được chọn là chiến sĩ thi đua của Liên khu 5.
Đây là một bước ngoặt quan trọng.
Bởi từ đây, Núp không còn chỉ được biết đến trong phạm vi Stơr.
Tên ông đã được đưa ra trước một không gian rộng hơn của chiến trường Liên khu 5.
4. Từ một người đứng đầu làng đến một biểu tượng của Tây Nguyên
Nhìn lại con đường của Núp, có một điều rất đặc biệt.
Ông không bước lên từ những chiến thắng của một trận đánh lớn.
Tên tuổi của ông được tạo nên từ nhiều năm bám đất, bám dân và tổ chức một cộng đồng nhỏ chống lại một lực lượng quân sự mạnh hơn.
Ở Stơr, người dân phải nhiều lần thay đổi nơi ở để bảo toàn lực lượng.
Có những thời điểm họ phải sống trong rừng, thiếu thốn lương thực và phải tìm mọi cách để tồn tại.
Những kinh nghiệm ấy khiến Núp trở thành một kiểu cán bộ rất đặc biệt: người lãnh đạo trưởng thành ngay từ trong cộng đồng mà mình bảo vệ.
Vì vậy, khi tên Đinh Núp xuất hiện tại Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5, phía sau cái tên ấy là cả một câu chuyện của Stơr.
5. Năm 1952 – một người anh hùng vẫn phải học
Điều thú vị là câu chuyện của Núp không dừng lại ở việc được công nhận thành tích.
Sau đó, ông tiếp tục được tạo điều kiện học tập.
Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết những hiện vật liên quan đến Núp từng được giới thiệu trong các trưng bày về phong trào thi đua, trong đó có vở học văn hóa của Anh hùng Đinh Núp.
Điều ấy rất có ý nghĩa.
Bởi Núp từng là người được đem ra bàn luận vì hạn chế về học vấn.
Nhưng thay vì coi đó là một điểm kết thúc, con đường của ông lại tiếp tục bằng việc học.
Một người từng chiến đấu bằng kinh nghiệm của núi rừng bắt đầu bước vào một môi trường rộng lớn hơn.
Đó cũng là quá trình chuyển biến của chính Núp:
từ người chỉ huy dân làng
đến một cán bộ cách mạng được đào tạo để đảm nhận những nhiệm vụ rộng hơn.
6. 1954 – rời Tây Nguyên, tập kết ra miền Bắc
Năm 1954, cuộc kháng chiến chống Pháp đi đến hồi kết.
Đinh Núp tập kết ra Bắc.
Theo tư liệu của Nhà lưu niệm Anh hùng Núp, sau khi ra Bắc ông được phân công làm Ủy viên Ban lãnh đạo Trường Dân tộc Trung ương, đồng thời là Bí thư Chi bộ khối dân tộc Bahnar.
Đây là một sự thay đổi rất lớn trong cuộc đời ông.
Suốt nhiều năm, thế giới của Núp là:
rừng núi Tây Nguyên,
làng Stơr,
những con đường mòn,
những cuộc càn,
những căn nhà phải dựng lại sau chiến tranh.
Giờ đây, ông bước sang một môi trường hoàn toàn khác.
Không còn chỉ là người chỉ huy một đội du kích.
Núp bắt đầu đảm nhận công việc liên quan đến giáo dục, tổ chức và công tác với đồng bào dân tộc ở quy mô rộng hơn.
7. Năm 1955 – cái tên Đinh Núp bước lên một dấu mốc mới
Năm 1955, Đinh Núp được cử đi dự Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc.
Ngày 31-8-1955, Nhà nước phong tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Như vậy, từ một người đứng đầu lực lượng du kích ở một làng Ba Na, Núp đã trở thành một trong những người được cả nước biết đến.
Nhưng danh hiệu năm 1955 không phải tự nhiên xuất hiện.
Nó là kết quả của cả một quá trình:
từ những ngày đầu chống Pháp,
đến những năm bảo vệ Stơr,
đến những cuộc càn năm 1950–1951,
đến Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5 năm 1952,
rồi tập kết ra Bắc năm 1954.
Danh hiệu đến sau chiến tranh, nhưng câu chuyện tạo nên danh hiệu đã bắt đầu từ rất lâu trước đó.
8. Đằng sau danh hiệu Anh hùng là một ngôi làng
Có một cách nhìn khác về danh hiệu Anh hùng của Đinh Núp.
Đó không chỉ là câu chuyện của một cá nhân.
Bởi trong tất cả những năm tháng ấy, Núp luôn xuất hiện cùng dân làng Stơr.
Nếu không có những người dân dựng làng, làm rẫy, nuôi du kích, cảnh giới, di chuyển khi quân Pháp càn quét và quay trở lại dựng cuộc sống sau mỗi lần bị phá, sẽ không có một Đinh Núp của lịch sử.
Đó là lý do khi nhắc đến Núp, không thể tách ông khỏi Stơr.
Tên người anh hùng gắn với tên ngôi làng.
Và tên ngôi làng cũng đi vào lịch sử cùng người anh hùng.
9. Từ người chỉ huy du kích đến người đại diện cho đồng bào Tây Nguyên
Sau năm 1955, cuộc đời Đinh Núp tiếp tục mở sang một chương khác.
Tư liệu của Nhà lưu niệm ghi nhận từ 1959 đến 1963, ông học văn hóa tại Trường Phổ thông Lao động Hà Nội và học lý luận Mác – Lênin tại Trường Đảng Hoàng Văn Thụ ở Việt Bắc.
Như vậy, câu chuyện mà Nguyễn Chánh từng nhìn thấy năm 1952 đã tiếp tục theo một hướng rất rõ:
người du kích năm nào tiếp tục học để trở thành một cán bộ có trình độ rộng hơn.
Đó là một chi tiết thường bị che khuất khi người ta chỉ nhớ đến Núp như một biểu tượng của chiến tranh.
Bởi đằng sau hình ảnh người anh hùng với cung nỏ và làng chiến đấu là một con người không ngừng được đào tạo và trưởng thành qua từng giai đoạn cách mạng.
10. Điều làm nên Đinh Núp không chỉ là một phát tên
Đinh Núp thường được nhớ đến qua những câu chuyện rất giàu hình ảnh:
một người ở lại khi dân làng chạy vào rừng;
một cây nỏ chống lại lính Pháp;
một ngôi làng giữa núi rừng;
những chiếc bẫy thô sơ chống lại những cuộc càn.
Nhưng nếu chỉ nhìn Núp qua những hình ảnh ấy thì vẫn chưa đủ.
Điều quan trọng hơn là quá trình trưởng thành của ông.
Từ một người dân Ba Na từng bị đẩy vào cảnh đi phu,
đến người tổ chức dân làng Stơr,
đến chỉ huy trưởng du kích,
đến chiến sĩ thi đua của Liên khu 5,
đến cán bộ được giao nhiệm vụ ở Trường Dân tộc Trung ương,
và cuối cùng là người được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1955.
Đó là một hành trình từ một ngôi làng nhỏ đến cả một chiến trường.
Lời kết – Từ Stơr bước ra cả nước
Năm 1951, Đinh Núp vẫn là người của Stơr.
Ông biết từng con đường trong rừng, từng rẫy lúa, từng lối dân làng có thể đi khi quân Pháp càn đến.
Năm 1952, tên ông xuất hiện tại Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5.
Năm 1954, ông rời Tây Nguyên, tập kết ra Bắc.
Và ngày 31-8-1955, cái tên Đinh Núp chính thức được ghi vào danh sách những Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Nhưng nếu phải tìm nơi bắt đầu của câu chuyện ấy, thì không phải ở hội trường của một đại hội.
Nó bắt đầu ở làng Stơr.
Ở nơi một người Ba Na hiểu rằng muốn bảo vệ quê hương thì trước hết phải bảo vệ dân làng.
Ở nơi một ngôi làng nhiều lần bị phá vẫn tìm cách dựng lại.
Và ở nơi một người chưa từng bước qua những trường quân sự lớn đã học cách tổ chức chiến đấu từ chính núi rừng, từ chính đồng bào của mình.
Đinh Núp trở thành Anh hùng năm 1955, nhưng người anh hùng ấy đã được tạo nên từ những năm tháng rất dài trước khi có danh hiệu.
Và phía sau tên gọi Anh hùng Núp, luôn có một cái tên khác không thể tách rời:
Stơr.
Chú thích: Ảnh tư liệu về Anh hùng Đinh Núp; các nguồn hiện có không xác nhận ảnh này được chụp đúng tại Đại hội Chiến sĩ thi đua Liên khu 5 năm 1952.
Chú thích: Làng Stơr và không gian lưu niệm gắn với cuộc đời, sự nghiệp của Anh hùng Núp ở Tơ Tung, Kbang, Gia Lai.
