Đinh Phó đưa ánh sáng Việt Minh đến vùng Ca Dong

Giữa năm 1943, khi phong trào cách mạng đang tìm đường lan tỏa lên miền núi phía tây Quảng Ngãi, Đinh Phó – còn được sử liệu ghi với tên Đinh Thanh – đã được cán bộ Việt Minh ở Sơn Hà bắt liên lạc và giao nhiệm vụ tuyên truyền trong đồng bào tổng Ca Dong. Từ một người con của đại ngàn, ông trở thành cầu nối đưa những nhận thức ban đầu về Việt Minh, cách mạng và Bác Hồ đến với các làng Ca Dong, góp phần chuẩn bị lực lượng cho cuộc vận động giành chính quyền năm 1945.

Từ những cuộc chống xâu đến con đường cách mạng

Trước khi ánh sáng Việt Minh đến với vùng Ca Dong, đồng bào miền tây Quảng Ngãi đã có một truyền thống đấu tranh lâu dài.

Đầu thế kỷ XX, Đinh Tôm tập hợp đồng bào Hrê, Ca Dong chống xâu, chống thuế ở vùng Sơn Hà – Sơn Tây. Sau khi Đinh Tôm, Đinh Mút và Đinh Rin bị bắt năm 1921, người dân tổ chức “chạy làng” vào rừng sâu, tiếp tục tìm cách bảo toàn cộng đồng và chống lại sự kiểm soát của thực dân.

Trong các năm 1935–1936, đồng bào Ca Dong dưới sự chỉ huy của Cha Reo liên tục chống việc bắt đi xâu làm đường từ Di Lăng lên tổng Ca Dong. Cuối năm 1936, Vọt Tàu, Phó Nía và một số thủ lĩnh khác tổ chức dân làng kéo xuống phối hợp đánh đồn Di Lăng.

Những cuộc đấu tranh ấy thể hiện tinh thần bất khuất và ý chí bảo vệ làng, rừng, nương rẫy của người Ca Dong. Tuy nhiên, phần lớn vẫn là những phong trào được tổ chức theo từng làng, từng nhóm cộng đồng hoặc dưới sự dẫn dắt của các thủ lĩnh địa phương.

Bước sang thập niên 1940, một sự chuyển biến quan trọng bắt đầu diễn ra. Tinh thần chống áp bức của đồng bào từng bước được kết nối với phong trào Việt Minh và mục tiêu giành độc lập cho toàn dân tộc.

Trong bước chuyển ấy, Đinh Phó trở thành một trong những người được lịch sử Sơn Tây gọi tên.

Năm 1943 – cuộc liên lạc mở đầu một chặng đường mới

Theo Hồ sơ khoa học đề nghị công nhận xã Sơn Tây Thượng là xã An toàn khu, năm 1943, ông Đinh Phó, còn được ghi là Đinh Thanh, người Ca Dong, được cán bộ Việt Minh ở Sơn Hà bắt liên lạc.

Sau cuộc liên lạc này, Đinh Phó được giao nhiệm vụ tuyên truyền về Việt Minh cho đồng bào tổng Ca Dong. Hồ sơ địa phương đánh giá rằng từ đây đồng bào Ca Dong bắt đầu có những nhận thức ban đầu về cách mạng và Bác Hồ.

Đây là dữ kiện quan trọng nhất về vai trò của Đinh Phó. Ông không chỉ tiếp nhận thông tin từ cán bộ Việt Minh, mà còn được tin tưởng giao nhiệm vụ truyền đạt lại cho cộng đồng của mình.

Nguồn công khai hiện chưa cho biết người cán bộ Việt Minh đầu tiên liên lạc với Đinh Phó là ai, cuộc gặp diễn ra ở làng nào, thời điểm cụ thể trong năm 1943 hay những tài liệu tuyên truyền nào đã được chuyển giao. Vì vậy, không thể dựng thành một cuộc gặp bí mật với lời thoại, địa điểm hoặc hành trình cụ thể.

Điều có thể khẳng định là năm 1943 đánh dấu việc Đinh Phó trở thành một đầu mối đưa tư tưởng và tổ chức Việt Minh từ Sơn Hà lên tổng Ca Dong.

“Ánh sáng Việt Minh” giữa đại ngàn

“Ánh sáng Việt Minh” trong câu chuyện này không phải là một khái niệm trừu tượng. Đó là sự xuất hiện của một con đường đấu tranh mới.

Trước đó, đồng bào Ca Dong đã nhiều lần chống xâu, chống thuế, chống bắt đi phu và chống đồn binh. Khi tiếp cận với Việt Minh, những cuộc phản kháng của từng làng có điều kiện gắn với phong trào giải phóng dân tộc đang phát triển trong toàn tỉnh và cả nước.

Thông qua Đinh Phó, người dân từng bước biết đến Việt Minh, biết đến cách mạng và Bác Hồ. Từ việc chống một đợt bắt phu hoặc một đồn binh cụ thể, mục tiêu đấu tranh được mở rộng thành giành độc lập, đánh đổ ách thống trị và xây dựng chính quyền của nhân dân.

Đây là bước chuyển từ tinh thần yêu nước, chống áp bức vốn có trong cộng đồng sang nhận thức cách mạng có tổ chức và có mục tiêu chung.

Tuy nhiên, sử liệu chưa ghi lại nội dung từng buổi tuyên truyền của Đinh Phó. Không thể khẳng định ông đã tổ chức bao nhiêu cuộc họp, đi qua những làng nào hoặc sử dụng tiếng Ca Dong, tiếng Hrê hay người phiên dịch trong quá trình vận động.

Bởi vậy, cách trình bày an toàn nhất là: Đinh Phó được Việt Minh giao nhiệm vụ tuyên truyền trong tổng Ca Dong, trở thành cầu nối ban đầu giữa tổ chức cách mạng với đồng bào vùng cao.

Sức mạnh của một người hiểu dân, gần dân

Địa bàn tổng Ca Dong khi ấy là vùng núi cao, rừng rậm, sông suối chia cắt và các làng cư trú phân tán. Việc cán bộ từ vùng khác tiếp cận, tạo lòng tin và truyền đạt chủ trương cách mạng chắc chắn gặp nhiều trở ngại.

Trong hoàn cảnh đó, vai trò của người tại chỗ đặc biệt quan trọng.

Là người Ca Dong, Đinh Phó có điều kiện hiểu phong tục, quan hệ cộng đồng và cách người dân tiếp nhận những vấn đề mới. Ông có thể chuyển những khái niệm lớn của cách mạng thành những điều gắn với cuộc sống hằng ngày: thoát khỏi cảnh bị bắt đi xâu, không còn bị áp đặt bởi đồn binh, được làm chủ làng và cùng nhau bảo vệ quê hương.

Đây là nhận định rút ra từ vai trò “tuyên truyền về Việt Minh” mà nguồn lịch sử ghi nhận. Tư liệu hiện chưa mô tả phương pháp vận động cụ thể của Đinh Phó, vì vậy không nên sáng tác các bài diễn thuyết hay lời kêu gọi được cho là của ông.

Giá trị lớn nhất nằm ở chỗ Đinh Phó đã trở thành một mắt xích bản địa trong mạng lưới vận động cách mạng. Thông qua người hiểu dân và được cộng đồng tin cậy, thông tin về Việt Minh có thể đi xa hơn vào các làng giữa đại ngàn.

Từ Khởi nghĩa Ba Tơ đến tổng Ca Dong

Ngày 11/3/1945, Khởi nghĩa Ba Tơ nổ ra và giành thắng lợi. Đội du kích Ba Tơ được thành lập ngày 14/3, trở thành lực lượng vũ trang cách mạng đầu tiên ở Nam Trung Bộ và là lực lượng nòng cốt thúc đẩy phong trào khởi nghĩa tại Quảng Ngãi.

Thắng lợi ở Ba Tơ tạo nên một bước phát triển mới cho phong trào cách mạng trong toàn tỉnh. Các cán bộ, đội viên và cơ sở Việt Minh tiếp tục tỏa về các địa phương, mở rộng công tác tuyên truyền, xây dựng lực lượng và chuẩn bị giành chính quyền.

Hồ sơ Sơn Tây Thượng ghi rằng sau ngày 11/3/1945, đồng chí On, còn gọi là Sáu Dậu, được phân công lên tổng Ca Dong. Tại đây, ông phối hợp với Đinh Phó vận động, giác ngộ đồng bào đi theo Việt Minh đánh Pháp.

Chi tiết này cho thấy nhiệm vụ của Đinh Phó không dừng lại ở cuộc liên lạc năm 1943. Đến năm 1945, ông tiếp tục là người phối hợp với cán bộ cách mạng để đưa phong trào Việt Minh phát triển sâu hơn trong cộng đồng Ca Dong.

Nguồn hiện có chưa cho biết đầy đủ họ tên, chức vụ hoặc quá trình hoạt động của đồng chí On – Sáu Dậu. Bài báo chỉ sử dụng đúng tên gọi được hồ sơ địa phương ghi lại, không tự bổ sung lý lịch.

Những thanh niên Ca Dong đến với Việt Minh

Ngày 30/6/1945, Ban lãnh đạo khởi nghĩa huyện Sơn Hà được thành lập, do đồng chí Trần Quang Hải làm Trưởng ban.

Từ tháng 6 đến tháng 8/1945, phong trào Việt Minh trong đồng bào Ca Dong phát triển mạnh hơn. Nhiều thanh niên ở địa bàn thuộc xã Sơn Tây Thượng ngày nay tham gia các tổ chức Việt Minh. Hồ sơ nêu hai trường hợp tiêu biểu là Đinh Văn Đó và Đinh Tạ Bạn.

Những cái tên này là bằng chứng cho thấy công tác vận động không chỉ dừng ở việc truyền đạt nhận thức. Từ chỗ biết đến Việt Minh, một bộ phận thanh niên Ca Dong đã trực tiếp tham gia tổ chức cách mạng.

Đây cũng là kết quả của một quá trình chuẩn bị kéo dài từ năm 1943, trong đó Đinh Phó là một trong những đầu mối đầu tiên.

Không nên xem thành quả đó là công lao của riêng một cá nhân. Phong trào được tạo nên bởi cán bộ Việt Minh ở Sơn Hà, những người như On – Sáu Dậu, các cơ sở tại chỗ, thanh niên Ca Dong và sự hưởng ứng của cộng đồng. Nhưng trong mạch vận động ấy, Đinh Phó có vai trò nổi bật vì là người Ca Dong được giao nhiệm vụ tuyên truyền từ sớm.

Ngày cờ đỏ sao vàng xuất hiện khắp các làng

Ngày 20/8/1945, Ủy ban cách mạng lâm thời châu Sơn Hà – bao gồm vùng Sơn Tây Thượng ngày nay – được thành lập. Đồng chí Nguyễn Minh làm Chủ tịch và đồng chí Nguyễn Ngọc Mai làm Phó Chủ tịch.

Hồ sơ Sơn Tây Thượng đánh giá tổng Ca Dong vốn là một địa bàn an toàn, không có sự chiếm đóng trực tiếp thường xuyên của quân Pháp và Nhật. Các chức danh chánh tổng, phó tổng, sách trưởng ở đây phần lớn chỉ tồn tại về hình thức, không hình thành được một bộ máy tay sai thực sự kiểm soát cộng đồng.

Khi Tổng khởi nghĩa Tháng Tám giành thắng lợi, đồng bào tổng Ca Dong đi theo Việt Minh làm cách mạng. Cờ đỏ sao vàng được treo tại nhiều làng.

Hình ảnh ấy đánh dấu một sự thay đổi lớn. Từ những ngôi làng từng chống xâu, chống thuế và chống bắt đi phu, người dân bước vào một phong trào có tổ chức, có biểu tượng chung và cùng hướng tới chính quyền cách mạng.

Đinh Phó không phải người duy nhất tạo nên sự chuyển biến, nhưng việc ông bắt liên lạc với Việt Minh từ năm 1943 và tiếp tục vận động cùng cán bộ cách mạng năm 1945 đã góp phần chuẩn bị nhận thức và lực lượng cho thời điểm lịch sử ấy.

Từ đại ngàn về với cuộc mít tinh của toàn tỉnh

Hồ sơ Sơn Tây Thượng ghi rằng cuối tháng 8/1945, hàng trăm đồng bào tổng Ca Dong tập hợp đội ngũ, mang theo giáo mác, gậy gộc và đi về thị xã Quảng Ngãi dự cuộc mít tinh lớn chào mừng thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và sự ra mắt của chính quyền cách mạng tỉnh mang tên Lê Trung Đình.

Chi tiết hàng trăm người từ vùng cao xuống tỉnh lỵ cho thấy đồng bào Ca Dong không đứng ngoài cuộc Tổng khởi nghĩa. Họ xuất hiện như một bộ phận của lực lượng cách mạng toàn tỉnh.

Các nguồn hiện còn khác nhau về ngày diễn ra cuộc mít tinh. Hồ sơ Sơn Tây Thượng và một số tài liệu báo chí ghi ngày 30/8/1945; tài liệu lịch sử Công an Quảng Ngãi lại đặt cuộc mít tinh và lễ ra mắt chính quyền cách mạng tỉnh vào ngày 28/8/1945. Vì vậy, khi chưa kiểm tra thêm tài liệu gốc, bài báo sử dụng cách viết thận trọng là “cuối tháng 8/1945”.

Dù khác nhau về ngày cụ thể, các nguồn đều thống nhất rằng cuối tháng 8, một cuộc biểu dương lực lượng lớn được tổ chức tại thị xã Quảng Ngãi, với sự tham gia của nhân dân từ nhiều địa phương.

Đối với đồng bào Ca Dong, hành trình từ các làng giữa đại ngàn về tỉnh lỵ mang ý nghĩa đặc biệt: từ một cộng đồng từng ở xa trung tâm quyền lực, họ trở thành những người làm chủ, công khai đứng trong đội ngũ cách mạng.

Vai trò lịch sử của Đinh Phó

Câu chuyện Đinh Phó mang bốn giá trị nổi bật.

Người mở đầu mối liên lạc cách mạng tại chỗ

Đinh Phó là một trong những người Ca Dong đầu tiên được sử liệu địa phương ghi nhận đã bắt liên lạc với Việt Minh và nhận nhiệm vụ tuyên truyền trong cộng đồng.

Cầu nối giữa Việt Minh với đồng bào Ca Dong

Thông qua một người am hiểu cộng đồng, chủ trương của Việt Minh có điều kiện đi sâu vào các làng miền núi. Đinh Phó góp phần chuyển tải tư tưởng cách mạng bằng sự gần gũi và lòng tin của người tại chỗ.

Nối truyền thống chống áp bức với cách mạng dân tộc

Trước năm 1943, người Ca Dong đã có nhiều cuộc chống xâu, chống thuế. Hoạt động của Đinh Phó góp phần nối dòng phản kháng ấy với mục tiêu giành độc lập và xây dựng chính quyền của nhân dân.

Chuẩn bị cơ sở cho thắng lợi năm 1945

Từ công tác tuyên truyền ban đầu, nhiều thanh niên Ca Dong tham gia Việt Minh; đồng bào hưởng ứng Tổng khởi nghĩa, treo cờ đỏ sao vàng và tham dự cuộc mít tinh lớn của toàn tỉnh.

Những khoảng trống cần tiếp tục làm rõ

Tên Đinh Phó đã được sử liệu ghi nhận, nhưng tiểu sử của ông hiện vẫn còn thiếu nhiều dữ kiện.

Chưa có nguồn công khai xác định:

• năm sinh, năm mất và quê quán cụ thể của Đinh Phó;

Vì chưa có các dữ kiện trên, không nên gọi Đinh Phó là đảng viên, già làng, chánh tổng hoặc cán bộ giữ một chức vụ cụ thể. Cũng không được xác định người đương đại là hậu duệ của ông khi chưa có gia phả và xác nhận độc lập.

Đến nay chưa tìm thấy chân dung có lý lịch xác thực của Đinh Phó. Không sử dụng ảnh AI, tranh dựng hoặc ảnh một người Ca Dong khác để thay thế nhân vật lịch sử.

Người thắp lên niềm tin giữa núi rừng

Tên tuổi Đinh Phó được ghi lại bằng những dòng không dài. Nhưng từ những dữ kiện ấy, có thể nhìn thấy một bước ngoặt của lịch sử Sơn Tây.

Ông xuất hiện vào năm 1943, khi phong trào Việt Minh bắt đầu tìm đường đến với đồng bào tổng Ca Dong. Ông tiếp nhận nhiệm vụ tuyên truyền, góp phần đưa nhận thức về cách mạng và Bác Hồ đến với cộng đồng. Sau Khởi nghĩa Ba Tơ, ông tiếp tục phối hợp với On – Sáu Dậu vận động đồng bào theo Việt Minh đánh Pháp.

Chỉ hai năm sau cuộc liên lạc đầu tiên, nhiều thanh niên Ca Dong đã tham gia tổ chức Việt Minh. Cờ đỏ sao vàng xuất hiện tại các làng. Hàng trăm người từ đại ngàn tập hợp về thị xã Quảng Ngãi, đứng trong đội ngũ chào mừng chính quyền cách mạng.

Đó là kết quả của một phong trào rộng lớn, của nhiều cán bộ, cơ sở và quần chúng. Nhưng trong hành trình ấy, Đinh Phó xứng đáng được ghi nhớ như một người con Ca Dong đã góp phần đưa ánh sáng Việt Minh đến với đồng bào mình.

Từ chiếc cầu nối đầu tiên được thiết lập năm 1943, vùng Ca Dong từng bước trở thành một địa bàn gắn bó với cách mạng, đặt nền móng để Sơn Tây sau này trở thành căn cứ địa vững chắc của Quảng Ngãi và Khu V.

HỘP THÔNG TIN

• Nhân vật: Đinh Phó, sử liệu còn ghi là Đinh Thanh.

NGUỒN TƯ LIỆU CHÍNH

1. UBND xã Sơn Tây Thượng, Hồ sơ khoa học đề nghị công nhận xã Sơn Tây Thượng là xã An toàn khu, Báo cáo số 321/BC-UBND ngày 18/12/2025.