Đình Tân Trào tháng 8/1945: Cuộc họp quyết định hình hài một nhà nước mới

Đình Tân Trào tháng 8/1945: Cuộc họp quyết định hình hài một nhà nước mới

Giữa những ngày tháng Tám năm 1945, khi vận mệnh dân tộc đứng trước bước ngoặt lịch sử, một ngôi đình mái lá nơi chiến khu Việt Bắc đã chứng kiến những quyết định có ý nghĩa đặc biệt đối với tương lai đất nước. Tại đây, Quốc dân Đại hội Tân Trào không chỉ tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa mà còn lựa chọn những nền tảng chính trị đầu tiên cho một nước Việt Nam độc lập, mở đường cho sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ảnh 1. Đình Tân Trào, nơi diễn ra Quốc dân Đại hội ngày 16–17/8/1945. Ảnh tư liệu lịch sử, nguồn: Tạp chí Lý luận chính trị.

Từ chiến khu Việt Bắc đến thời khắc quyết định vận mệnh dân tộc

Mùa hè năm 1945, tình hình thế giới biến chuyển dồn dập. Chiến tranh thế giới thứ hai đi đến hồi kết, phát xít Nhật đứng trước thất bại không thể tránh khỏi. Tại Đông Dương, bộ máy cai trị do Nhật dựng lên lâm vào tình trạng khủng hoảng, trong khi phong trào đấu tranh giành độc lập của nhân dân Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ.

Trước đó, cuộc đảo chính Pháp của Nhật ngày 9/3/1945 đã làm thay đổi sâu sắc cục diện chính trị Đông Dương. Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương kịp thời đề ra chủ trương phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị tiến tới Tổng khởi nghĩa. Từ miền núi đến đồng bằng, các tổ chức cứu quốc được củng cố, lực lượng vũ trang phát triển, nhiều địa phương từng bước xây dựng chính quyền cách mạng.

Trong bối cảnh ấy, Tân Trào, thuộc huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang theo địa giới hành chính năm 1945, trở thành trung tâm chỉ đạo của cách mạng.

Nằm giữa núi rừng Việt Bắc, Tân Trào có vị trí tương đối kín đáo, thuận lợi cho việc bảo vệ cơ quan lãnh đạo, đồng thời có những tuyến liên lạc nối với nhiều địa phương. Quan trọng hơn, nơi đây có phong trào cách mạng phát triển và được nhân dân hết lòng che chở, giúp đỡ.

Tháng 6/1945, Khu giải phóng Việt Bắc được thành lập, Tân Trào được chọn làm trung tâm, thường được gọi là “Thủ đô Khu giải phóng”.

Giữa chiến khu ấy có một ngôi đình giản dị, với mái lợp lá, kết cấu gỗ mang dáng dấp kiến trúc truyền thống của đồng bào địa phương. Không phải một dinh thự nguy nga hay hội trường đồ sộ, chính đình Tân Trào đã trở thành nơi diễn ra một sự kiện chính trị lớn của dân tộc.

Những ngày tháng Tám khẩn trương

Ngày 13/8/1945, trước những tin tức về sự sụp đổ của Nhật Bản, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc được thành lập. Ngay trong đêm, Quân lệnh số 1 được ban bố, phát đi mệnh lệnh Tổng khởi nghĩa.

Từ ngày 13 đến ngày 15/8/1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng Cộng sản Đông Dương họp tại Tân Trào. Hội nghị phân tích tình hình, xác định thời cơ giành chính quyền đã xuất hiện và đề ra những chủ trương quan trọng nhằm lãnh đạo toàn dân khởi nghĩa.

Điểm đặc biệt trong quyết định lịch sử ấy là yêu cầu phải hành động kịp thời, tập trung lực lượng và thống nhất chỉ huy, tranh thủ thời cơ trước khi quân Đồng minh tiến vào Đông Dương.

Ngày 15/8/1945, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Diễn biến này càng làm cho thời cơ cách mạng trở nên cấp bách.

Tuy nhiên, giành được chính quyền mới chỉ là một phần của nhiệm vụ. Cách mạng còn phải trả lời những câu hỏi căn bản: Chính quyền mới sẽ đại diện cho ai? Đất nước độc lập sẽ được tổ chức theo thể chế nào? Những chính sách nào cần được thực hiện để đáp ứng nguyện vọng của nhân dân?

Để giải quyết những vấn đề mang tính nền tảng ấy, Hồ Chí Minh và Tổng bộ Việt Minh xúc tiến triệu tập Đại hội đại biểu quốc dân tại Tân Trào.

Cần phân biệt rõ: Hội nghị toàn quốc của Đảng ngày 13–15/8 và Quốc dân Đại hội ngày 16–17/8/1945 là hai sự kiện khác nhau, dù cùng diễn ra tại căn cứ Tân Trào và đều giữ vai trò quan trọng đối với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám.

Cuộc đại hội đặc biệt dưới mái đình Tân Trào

Ngày 16/8/1945, Quốc dân Đại hội khai mạc tại đình Tân Trào.

Hơn 60 đại biểu từ ba miền Bắc, Trung, Nam đã về dự, cùng các đại diện của những đoàn thể cứu quốc, các giới, các dân tộc, tôn giáo, đảng phái chính trị và một số kiều bào từ Thái Lan, Lào.

Trong hoàn cảnh giao thông khó khăn, chiến tranh chưa chấm dứt và thời gian chuẩn bị vô cùng gấp rút, việc tập hợp được những đại biểu có xuất thân, địa phương và thành phần xã hội khác nhau mang ý nghĩa chính trị sâu sắc.

Đại hội không được tổ chức theo hình thức một cuộc bầu cử phổ thông đầu phiếu trên toàn quốc. Tuy nhiên, với sự tham dự của đại biểu thuộc nhiều lực lượng yêu nước, đây là một bước tiến quan trọng trong việc xây dựng cơ sở đại diện và đoàn kết dân tộc cho chính quyền cách mạng.

Ảnh 2. Tranh tái hiện không khí Quốc dân Đại hội Tân Trào tháng 8/1945 của họa sĩ Cao Thương. Nguồn: Báo Nhân Dân. Đây là tác phẩm hội họa, không phải ảnh chụp trực tiếp sự kiện.

Dưới mái đình đơn sơ, những người đại diện cho các lực lượng yêu nước cùng thảo luận về vận mệnh quốc gia.

Điều khiến cuộc đại hội trở nên đặc biệt không nằm ở quy mô vật chất, mà ở tầm vóc của những quyết định được đưa ra. Trong một thời điểm mà nền độc lập vẫn phải được giành lấy bằng hành động cách mạng, các đại biểu đã bàn đến cả nhiệm vụ trước mắt và phương hướng xây dựng đất nước sau khi giành chính quyền.

Quốc dân Đại hội trước hết nhất trí tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa của Đảng Cộng sản Đông Dương và Tổng bộ Việt Minh.

Quyết định này thể hiện sự thống nhất giữa chủ trương lãnh đạo cách mạng với sự ủng hộ của các lực lượng tham gia đại hội, tạo thêm cơ sở chính trị cho cuộc vận động toàn dân đứng lên giành chính quyền.

Nhưng ý nghĩa của đại hội không dừng lại ở đó.

Mười chính sách lớn và phác thảo về một quốc gia độc lập

Một trong những quyết định quan trọng nhất của Quốc dân Đại hội là thông qua Mười chính sách lớn của Mặt trận Việt Minh.

Nội dung đầu tiên khẳng định mục tiêu giành chính quyền, xây dựng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trên nền tảng hoàn toàn độc lập.

Các chính sách còn đề cập đến việc phát triển lực lượng vũ trang, bảo đảm những quyền tự do dân chủ, thực hiện các biện pháp cải thiện đời sống nhân dân, phát triển giáo dục, kinh tế và xây dựng quan hệ đối ngoại phù hợp với lợi ích dân tộc.

Đây không chỉ là những khẩu hiệu động viên quần chúng. Nhìn từ tiến trình lịch sử, các chính sách ấy còn thể hiện định hướng ban đầu về cách thức tổ chức và hoạt động của chính quyền cách mạng sau khi giành được độc lập.

Một nhà nước mới cần có mục tiêu chính trị, chương trình hành động và những nguyên tắc để gắn bó với nhân dân. Mười chính sách lớn đã góp phần đặt ra những nội dung căn bản đó.

Đại hội đồng thời xác định những biểu tượng quan trọng của quốc gia: lá cờ đỏ sao vàng được lựa chọn làm Quốc kỳ và bài Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao được chọn làm Quốc ca.

Đằng sau những quyết định tưởng như ngắn gọn ấy là ý nghĩa đặc biệt về chủ quyền và bản sắc quốc gia. Một dân tộc đang đứng lên giành quyền tự quyết đã xác lập những biểu tượng chung để tập hợp ý chí, niềm tin và khát vọng độc lập.

Các quyết nghị tại đình Tân Trào vì thế vừa hướng tới cuộc Tổng khởi nghĩa trước mắt, vừa phác thảo những nét đầu tiên của một quốc gia độc lập trong tương lai.

Thành lập Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam

Quyết định có ý nghĩa trực tiếp đối với việc hình thành bộ máy chính quyền mới là việc Quốc dân Đại hội bầu ra Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam, do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, Trần Huy Liệu làm Phó Chủ tịch.

Ủy ban gồm 15 thành viên, tập hợp nhiều nhân vật tiêu biểu của phong trào cách mạng và các lực lượng yêu nước.

Đây là tổ chức đảm nhiệm vai trò của một chính phủ cách mạng lâm thời trong thời điểm chuẩn bị và tiến hành giành chính quyền trên phạm vi cả nước.

Việc thành lập Ủy ban cho thấy các nhà lãnh đạo cách mạng đã chuẩn bị không chỉ cho việc lật đổ bộ máy cai trị cũ, mà còn cho nhiệm vụ tổ chức quyền lực nhà nước sau thắng lợi.

Đó là bước chuyển có ý nghĩa đặc biệt: từ một phong trào đấu tranh giành độc lập tiến tới việc thiết lập cơ quan lãnh đạo chính quyền của một quốc gia độc lập.

Ngày 17/8/1945, Quốc dân Đại hội bế mạc.

Trong buổi lễ ra mắt quốc dân trước đình Tân Trào, thay mặt Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam, Hồ Chí Minh đọc lời tuyên thệ, thể hiện quyết tâm lãnh đạo nhân dân chiến đấu giành độc lập cho Tổ quốc.

Lời thề ấy đặt trách nhiệm của những người được đại hội lựa chọn trước nhân dân và vận mệnh đất nước.

Ảnh 3. Chủ tịch Hồ Chí Minh trở lại thăm đình Tân Trào, Tuyên Quang, năm 1961. Ảnh tư liệu, nguồn: Báo Cựu chiến binh Việt Nam. Ảnh được chụp sau sự kiện năm 1945.

Từ đình Tân Trào đến ngày Độc lập

Sau Quốc dân Đại hội, cuộc Tổng khởi nghĩa tiếp tục diễn ra mạnh mẽ trên cả nước.

Ngày 19/8/1945, khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi ở Hà Nội. Tiếp đó, ngày 23/8 tại Huế và ngày 25/8 tại Sài Gòn, chính quyền lần lượt về tay lực lượng cách mạng. Thắng lợi ở những trung tâm chính trị lớn cùng phong trào khởi nghĩa tại nhiều địa phương đã dẫn tới sự sụp đổ của bộ máy thống trị cũ.

Ngày 28/8/1945, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được công bố.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nhìn lại tiến trình ấy, Quốc dân Đại hội Tân Trào là một mắt xích có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Nếu thắng lợi của Tổng khởi nghĩa tạo ra sự chuyển biến về quyền lực trên thực tế, thì những quyết định tại Tân Trào đã góp phần chuẩn bị cơ sở chính trị, tổ chức lãnh đạo và định hướng ban đầu cho chính quyền cách mạng.

Quốc dân Đại hội được ghi nhận là tiền thân của Quốc hội Việt Nam. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng Quốc hội chính thức được hình thành từ cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946, khi nhân dân cả nước trực tiếp bầu ra Quốc hội khóa I.

Sự phân biệt ấy làm nổi bật hơn ý nghĩa lịch sử của Tân Trào: đây là bước chuẩn bị quan trọng cho tiến trình xây dựng một nhà nước độc lập và từng bước xác lập các thiết chế đại diện của nhân dân.

Mái đình nhỏ và tầm vóc của một quyết định lớn

Hơn tám thập niên đã trôi qua, đình Tân Trào vẫn là một địa chỉ lịch sử gắn với những ngày tháng quyết định của Cách mạng Tháng Tám.

Trong ký ức dân tộc, ngôi đình không chỉ là một di tích kiến trúc truyền thống. Nơi đây còn chứng kiến thời điểm những người yêu nước cùng hướng tới một mục tiêu chung: giành độc lập, xác lập chính quyền cách mạng và xây dựng một nước Việt Nam mới.

Điều đáng suy ngẫm là những quyết định mang tầm vóc quốc gia ấy đã được đưa ra trong hoàn cảnh vô cùng giản dị, giữa núi rừng chiến khu, khi tương lai cuộc cách mạng vẫn còn đứng trước nhiều thử thách.

Chính tại đó, khát vọng độc lập được cụ thể hóa thành những quyết nghị chính trị, chương trình hành động và tổ chức lãnh đạo.

Đình Tân Trào không phải nơi bản Tuyên ngôn Độc lập được công bố, cũng không phải nơi diễn ra cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên. Nhưng chính dưới mái đình ấy, những nền tảng quan trọng cho sự ra đời của nhà nước mới đã được xác lập trước giờ phút lịch sử của dân tộc.

Từ mái đình đơn sơ giữa chiến khu Việt Bắc đến Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945 là một hành trình ngắn về thời gian nhưng vô cùng lớn lao về ý nghĩa.

Đó là hành trình từ chuẩn bị giành chính quyền đến tuyên bố độc lập, từ khát vọng tự do đến sự ra đời của một nhà nước do người Việt Nam tự quyết định vận mệnh của mình.

Và trong hành trình ấy, đình Tân Trào mãi là một biểu tượng của trí tuệ, ý chí đoàn kết và khát vọng tự chủ của dân tộc Việt Nam.