ĐINH THỊ VÂN: NGƯỜI ĐÀN BÀ KHÔNG ĐƯỢC PHÉP GIẢI THÍCH

Có những người ra trận được đồng đội biết tên, được đơn vị ghi chiến công, có ngày trở lại trong tiếng đón chào. Người làm tình báo thường sống khác. Một lần gặp người quen cũng có thể trở thành nguy hiểm; một lời giải thích tưởng như vô hại cũng có thể làm lộ cơ sở. Với Đinh Thị Vân, chiến trường không hiện ra bằng chiến hào hay nòng pháo. Nó hiện ra trong những căn nhà thường ngày, những cuộc tiếp xúc phải cân nhắc và cả khoảng cách ngày càng dài giữa con người thật với vai trò bí mật mà bà phải đảm nhận.

Bà sinh năm 1916 ở làng Đông An, vùng Xuân Trường, Nam Định, tên thật Đinh Thị Mậu. Trước khi trở thành cán bộ tình báo quốc phòng, bà đã tham gia hoạt động cách mạng tại địa phương trong kháng chiến chống Pháp. Nhưng kinh nghiệm tổ chức quần chúng không đủ để làm nhẹ đi thử thách của một nhiệm vụ cần tuyệt đối kín đáo.

Năm 1954, sau bước ngoặt của cuộc kháng chiến chống Pháp, tổ chức điều bà sang lĩnh vực tình báo. Đến năm 1955, bà được phân công vào miền Nam hoạt động. Đó là thời kỳ đất nước tạm thời bị chia cắt, bộ máy quân sự và an ninh của các bên đều cố tìm hiểu ý định, hoạt động của đối phương. Người làm nhiệm vụ thu thập tin phải có chỗ đứng hợp pháp, phải quan sát lâu dài, phải chấp nhận rằng không một kết quả nào có thể được công bố ngay trong lúc đang làm việc.

Tư liệu Báo Quân đội nhân dân ghi một lựa chọn khiến người đọc nhiều thập niên sau vẫn thấy day dứt: hoàn cảnh mẹ già, chồng đau ốm đã đặt bà trước trách nhiệm riêng; bà chủ động đề nghị thu xếp cuộc sống gia đình để có thể tiếp tục nhiệm vụ. Không nên biến quyết định ấy thành một câu chuyện giản đơn về sự hy sinh không chút đau đớn. Tài liệu chỉ cho thấy bà đã lựa chọn, chứ không cho phép người viết biết hết những đêm dài hay những điều không nói thành lời của người trong cuộc.

Vào Nam, Đinh Thị Vân từng bước tạo dựng mạng lưới, tìm người có khả năng tiếp cận các nguồn tin quân sự và chính trị. Thành quả của hoạt động tình báo không chỉ nằm ở tờ giấy được chuyển đi. Giá trị còn nằm trong cách kiểm tra, đối chiếu và bảo vệ người cung cấp tin để họ tiếp tục sống và làm việc. Một mạng lưới chỉ tồn tại khi từng mắt xích tin rằng sự cẩn trọng của người phụ trách đủ sức giảm bớt nguy cơ cho những người khác.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu bà là người có nhiều đóng góp trong việc thu thập thông tin về bố trí phòng ngự và hoạt động quân sự của đối phương. Những tài liệu ấy phục vụ công tác nắm tình hình, chuẩn bị phương án của lực lượng kháng chiến. Tin đến từ nhiều con người, qua nhiều khâu, có những người đến nay vẫn không được biết đầy đủ danh tính. Viết về Đinh Thị Vân cũng là viết về sự hiện diện lặng thầm của họ.

Cuối năm 1959, bà bị bắt. Nguồn của Báo Quân đội nhân dân và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đều ghi nhận bà phải chịu tra tấn, nhưng không khuất phục. Nếu giữ im lặng, người đang bị giam phải nhận lấy hiểm nguy và đau đớn trước mắt. Điều đáng trân trọng là sự kiên định được chứng thực trong những nguồn tư liệu; điều cần tránh là dựng thêm lời thoại, hình thức tra khảo hay chi tiết nhà tù mà hồ sơ không xác nhận.

Sau khi ra khỏi nhà tù, Đinh Thị Vân tìm cách liên hệ lại với tổ chức và tiếp tục hoạt động. Cuộc đời làm tình báo của bà vì thế không chia thành hai nửa đơn giản: bị bắt rồi trở về an toàn. Tuy nhiên, không có đủ hồ sơ công khai để tái dựng từng ngày của bà trong thời đoạn này; phần lớn những gì có thể nói chắc chắn vẫn phải dựa vào những mốc chính được công bố.

Ngày 25 tháng 8 năm 1970, bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trở thành người đầu tiên của ngành tình báo quốc phòng nhận danh hiệu ấy theo tư liệu quân đội. Sự ghi nhận đến khi chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Với một người làm nghề không thể tự kể về phần lớn công việc của mình, danh hiệu là cách đất nước gọi tên đóng góp, nhưng không thay thế được những mất mát riêng khó định lượng.

Năm 1988, hồi ký Tôi đi làm tình báo được xuất bản bởi Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. Đinh Thị Vân qua đời năm 1995. Dòng năm sinh, năm mất trên hồ sơ ngắn hơn nhiều so với quãng thời gian bà đã sống giữa những cái tên và thân phận phải che giấu.

Cái còn lại không phải bí ẩn được tô đậm cho hấp dẫn, mà là một câu hỏi rất người: cần bao nhiêu sự tin cậy để một người chấp nhận không thể giải thích về mình, ngay cả khi bị hiểu lầm? Hồi ký đặt trên giá thư viện hôm nay không biến những ngày bí mật trở nên dễ dàng hơn. Nó chỉ giúp những người đi sau biết rằng phía sau một dòng tin được chuyển về an toàn là những cuộc đời đã âm thầm gánh lấy rủi ro.