Đinh Tiên Hoàng – Người thống nhất giang sơn, dựng nền Đại Cồ Việt
Đinh Tiên Hoàng, tên húy Đinh Bộ Lĩnh, sinh năm 924, mất năm 979, quê ở làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng, nay thuộc xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Ông là người có công lớn trong việc dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô tại Hoa Lư, mở ra một giai đoạn mới của quốc gia độc lập, tự chủ.
Đinh Bộ Lĩnh sinh năm 924 tại vùng Đại Hữu, châu Đại Hoàng, nay thuộc xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Thân phụ của ông là Đinh Công Trứ, từng giữ chức Thứ sử Hoan Châu; thân mẫu là Đàm Thị. Từ nhỏ, Đinh Bộ Lĩnh đã được biết đến với khả năng tổ chức và chỉ huy. Những câu chuyện dân gian về việc ông cùng trẻ chăn trâu lấy hoa lau làm cờ, chia quân tập trận đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong ký ức lịch sử dân tộc.
Giữa thế kỷ X, sau khi nhà Ngô suy yếu, đất nước rơi vào tình trạng phân tán, các thế lực địa phương nổi lên cát cứ. Đinh Bộ Lĩnh từng theo Trần Minh Công (Trần Lãm) ở Bố Hải Khẩu, sau đó trở về xây dựng lực lượng tại Hoa Lư. Với tài năng quân sự và khả năng tập hợp lực lượng, ông từng bước thu phục và đánh dẹp các thế lực cát cứ.
Đến khoảng cuối năm 967, Đinh Bộ Lĩnh đã cơ bản dẹp yên các sứ quân, chấm dứt tình trạng phân liệt kéo dài. Thành công này tạo tiền đề cho việc thống nhất đất nước và xây dựng một chính quyền trung ương thống nhất.
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, lấy tôn hiệu Đại Thắng Minh Hoàng Đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đóng đô tại Hoa Lư. Việc xưng đế, đặt quốc hiệu và xây dựng kinh đô thể hiện bước phát triển quan trọng của nhà nước Việt Nam thời kỳ độc lập, tự chủ.
Trong thời gian trị vì, Đinh Tiên Hoàng từng bước xây dựng bộ máy nhà nước, tổ chức triều đình và củng cố nền độc lập. Nhà Đinh cũng cho đúc và phát hành tiền Thái Bình Hưng Bảo, thường được xem là đồng tiền đầu tiên của nhà nước Đại Cồ Việt.
Đinh Tiên Hoàng trị vì đến năm 979. Ông và con trưởng là Đinh Liễn bị sát hại trong cung. Sau khi ông mất, triều đình đưa người con còn nhỏ là Đinh Toàn lên ngôi, mở ra giai đoạn chuyển tiếp từ nhà Đinh sang nhà Tiền Lê.
Ngày nay, quê hương Gia Phương vẫn lưu giữ nhiều dấu tích gắn với Đinh Tiên Hoàng. Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng tại thôn Văn Bòng, xã Gia Phương được xác định là nơi gắn với quê hương và truyền thuyết về sự ra đời của ông; di tích được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1993.
