Đinh Tôm và cuộc chống xâu, thuế giữa đại ngàn Sơn Tây

Đinh Tôm và cuộc chống xâu, thuế giữa đại ngàn Sơn Tây

Không gian núi rừng Sơn Tây – địa bàn lịch sử của các làng Ca Dong. Ảnh đương đại; người chụp và ngày chụp: không công bố. Nguồn: sontay.quangngai.gov.vn/Việt Nam News, đăng 03/03/2017.

Từ vùng Mang V Look, nay thuộc thôn Huy Em, xã Sơn Tây Thượng, Đinh Tôm đã lãnh đạo đồng bào Hrê, Ca Dong đứng lên chống xâu, chống thuế và sự khống chế của thực dân Pháp. Phong trào kéo dài từ năm 1909 đến năm 1921, trở thành một dấu mốc sớm trong truyền thống đấu tranh của miền tây Quảng Ngãi.

Vùng đất trước khi mang tên Sơn Tây

Đầu thế kỷ XX, địa bàn Sơn Tây ngày nay chưa tồn tại với tư cách một huyện độc lập. Khu vực Sơn Tây Thượng từng thuộc Nguồn Cù Bà, thời Minh Mạng đổi thành Nguồn Thanh Cù; đến năm 1915 được tổ chức thành đồn rồi châu Sơn Hà. Địa bàn cư trú của người Ca Dong thuộc tổng Sơn Trung, sau đổi thành tổng Ca Dong.

Đây là vùng núi cao, rừng dày, sông suối chia cắt. Khi bộ máy thực dân tìm cách mở rộng quyền kiểm soát lên miền núi, người dân phải chịu thuế khóa, lao dịch, đi phu xây đồn và mở đường phục vụ cai trị, hành quân.

Nguồn sử liệu địa phương sử dụng cụm từ “chống xâu, chống thuế”. Trong đó, “xâu” chỉ việc bắt dân đi phu, thực hiện lao dịch; còn “sưu, thuế” là những khoản nghĩa vụ do chính quyền cai trị áp đặt.

Đinh Tôm – người thủ lĩnh từ làng Nà

Theo Lịch sử Đảng bộ huyện Sơn Tây (1930–2015) và hồ sơ khoa học của UBND xã Sơn Tây Thượng, Đinh Tôm là người làng Nà, tổng Sơn Trung. Ông được ghi nhận là thủ lĩnh phong trào chống xâu, thuế của đồng bào Hrê và Ca Dong ở Sơn Hà, Sơn Tây.

Đinh Tôm chọn vùng Mang V Look làm nơi sinh sống và hoạt động. Địa danh này hiện được xác định thuộc thôn Huy Em; trước tháng 7/2025 thuộc xã Sơn Mùa, huyện Sơn Tây và hiện thuộc xã Sơn Tây Thượng. Bảng tổng hợp sự kiện lịch sử của địa phương xác định phong trào diễn ra từ 1909 đến 1921. Hồ sơ khoa học xã Sơn Tây Thượng, Bảng tổng hợp sự kiện lịch sử.

Các nguồn công khai hiện chưa cung cấp năm sinh, gia đình, hình dáng hoặc chân dung xác thực của Đinh Tôm.

Đường Trường Sơn Đông qua thôn Huy Em, nơi hồ sơ lịch sử xác định có vùng Mang V Look xưa. Ảnh đương đại, đêm 15 rạng 16/11/2023. Nguồn: PTQ

Mang V Look – nơi đứng chân của phong trào

Việc chọn Mang V Look làm nơi hoạt động cho thấy vị trí đặc biệt của khu vực này. Rừng núi hiểm trở, đường đi khó khăn và sự liên kết giữa các làng có thể đã tạo điều kiện để bảo toàn lực lượng, liên lạc và tránh sự truy kích.

Tuy nhiên, đây là nhận định dựa trên đặc điểm địa hình. Hồ sơ công khai chưa cung cấp sơ đồ căn cứ, vị trí nhà ở, nơi hội họp hoặc dấu tích vật chất cụ thể của Đinh Tôm.

Mang V Look còn xuất hiện trong lịch sử Sơn Tây ở giai đoạn sau. Đêm 23/12/1951, lực lượng tiến công đồn Tà Mực xuất phát từ Mang V Look, vượt sông Rinh và đến trưa 24/12 đã làm chủ đồn. Điều đó cho thấy khu vực này tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong lịch sử đấu tranh của địa phương.

Cuộc đấu tranh 1909–1921

Dưới sự lãnh đạo của Đinh Tôm, đồng bào Sơn Hà và Sơn Tây liên tục đấu tranh. Hồ sơ địa phương đánh giá phong trào diễn ra mạnh mẽ, làm cho thực dân Pháp nhiều lần mất quyền kiểm soát tại vùng miền núi Quảng Ngãi.

Các tài liệu trực tuyến hiện chưa mô tả đầy đủ từng trận đánh, số người tham gia, vũ khí, tuyến hành quân hoặc tên những địa điểm bị tấn công. Do đó, không nên tự dựng cảnh nghĩa quân bao vây đồn, đánh đoàn thu thuế hay ghi thương vong khi chưa có tài liệu gốc.

Giá trị được xác nhận của phong trào nằm ở:

• Thời gian tồn tại kéo dài từ năm 1909 đến năm 1921.

Lớp học chữ Ca Dong tại Sơn Tây – hoạt động gìn giữ ngôn ngữ và ký ức cộng đồng hôm nay. Ảnh đương đại: Đăng Vũ; đăng 04/01/2023. Nguồn: Báo Dân tộc và Phát triển/VietNamNet.

Năm 1921 – sự hy sinh của các thủ lĩnh

Năm 1921, thực dân Pháp bắt và xử tử Đinh Tôm cùng hai thủ lĩnh Đinh Mút và Đinh Rin. Đây là mốc kết thúc giai đoạn phong trào do Đinh Tôm trực tiếp lãnh đạo, nhưng tinh thần phản kháng của đồng bào miền núi không chấm dứt.

Sử liệu ghi nhận đồng bào Ca Dong, Hrê tổ chức “chạy làng” vào rừng sâu để tránh bị kiểm soát, bảo toàn cộng đồng; sau đó từng đợt kéo xuống đánh quân Pháp ở Tư Nghĩa và Sơn Tịnh.

Hồ sơ Sơn Tây Thượng dẫn lại nhận định lịch sử rằng trong khoảng 1900–1925, thực dân Pháp chưa thể làm chủ vùng miền núi Quảng Ngãi. Đây là nhận định chung về toàn vùng và nhiều phong trào, không phải thành quả riêng của cuộc đấu tranh do Đinh Tôm lãnh đạo.

Mạch đấu tranh tiếp nối

Năm 1926, thực dân Pháp lập đồn Di Lăng để kiểm soát tổng Ca Dong. Người dân bị bắt xây đồn, đào núi, đắp đường từ Di Lăng lên vùng Ca Dong và mở tuyến tới Mang Bút, Kon Plông.

Trong các năm 1935–1936, đồng bào Ca Dong do Cha Reo chỉ huy lại nổi dậy chống bắt đi xâu làm đường. Cuối năm 1936, Vọt Tàu, Phó Nía và các thủ lĩnh khác đưa dân làng xuống phối hợp đánh đồn Di Lăng. Phong trào chống xâu, thuế ở miền tây Quảng Ngãi tiếp tục đến khoảng năm 1938 và có sự phối hợp với phong trào ở đồng bằng. Báo cáo tóm tắt hồ sơ An toàn khu.

Những sự kiện này không nằm trong phong trào Đinh Tôm, nhưng cho thấy mạch đấu tranh chống áp bức vẫn được các thế hệ Ca Dong tiếp nối.

Giá trị lịch sử

Phong trào Đinh Tôm mang ba giá trị nổi bật:

• Là một trong những phong trào chống thực dân, chống xâu và thuế sớm của đồng bào Hrê, Ca Dong ở miền tây Quảng Ngãi.

Tên tuổi Đinh Tôm được lưu lại trong lịch sử địa phương dù chưa tìm thấy chân dung hay hiện vật cá nhân. Việc cần làm tiếp theo là khảo sát Mang V Look, phỏng vấn già làng, tìm gia phả, tên đất, lời kể và hồ sơ chưa số hóa để phục dựng đầy đủ hơn cuộc đời người thủ lĩnh.