Định vị lại vai trò của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong bức tranh toàn cảnh
Từ một nhà giáo dạy sử yêu nước cho đến vị Tổng tư lệnh tối cao của Quân đội Nhân dân Việt Nam, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đi vào lịch sử dân tộc và thế giới như một trong những thiên tài quân sự vĩ đại nhất thế kỷ XX. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với những mốc son chói lọi của cách mạng Việt Nam, là minh chứng sống động cho sức mạnh của ý chí, trí tuệ và tinh thần đoàn kết toàn dân tộc trong công cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do và thống nhất đất nước.
Sinh ngày hai mươi lăm tháng tám năm một ngàn chín trăm mười một tại làng An Xá, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, Võ Nguyên Giáp lớn lên trong một gia đình nhà nho giàu lòng yêu nước và tinh thần hiếu học. Tuổi thơ của ông thấm đượm những câu chuyện về phong trào Cần Vương và tinh thần bất khuất của nhân dân Quảng Bình chống thực dân Pháp. Sớm tiếp thu tư tưởng yêu nước và cách mạng, từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường ở Huế, ông đã tham gia các phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên, viết báo tuyên truyền cho cách mạng và gia nhập Tân Việt Cách mạng Đảng vào năm một ngàn chín trăm hai mươi bảy.
Con đường sự nghiệp của Võ Nguyên Giáp ban đầu gắn liền với bục giảng trường Thăng Long tại Hà Nội với tư cách là một giáo viên dạy lịch sử và kinh tế chính trị, đồng thời là một nhà báo sắc sảo. Những bài giảng lịch sử đầy lửa nhiệt huyết của ông không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn hun đúc lòng yêu nước và ý thức dân tộc cho các thế hệ học sinh. Tuy nhiên, thời cuộc đã đặt lên vai ông một sứ mệnh lớn lao hơn. Năm một ngàn chín trăm ba mươi tám, ông kết hôn với bà Nguyễn Thị Quang Thái, một người đồng chí kiên trung, và cả hai đã cùng nhau dấn thân hoàn toàn vào con đường cách mạng. Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, theo yêu cầu của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông rời quê hương sang Trung Quốc để gặp Người, bắt đầu bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời binh nghiệp.
Tại Trung Quốc, Võ Nguyên Giáp đã có cuộc gặp gỡ định mệnh với lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, người thầy vĩ đại đã dìu dắt ông trên con đường hoạt động cách mạng. Từ đây, cái tên Võ Nguyên Giáp gắn liền với việc xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng. Tháng mười hai năm một ngàn chín trăm bốn mươi mươi mốt, theo chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông được giao nhiệm vụ trở về nước để xây dựng căn cứ địa cách mạng tại Cao Bằng, phát triển các đội tự vệ vũ trang. Sự kiện Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập vào ngày hai mươi hai tháng mười hai năm một ngàn chín trăm bốn mươi tư tại khu rừng Trần Hưng Đạo, gồm ba mươi bốn chiến sĩ do Võ Nguyên Giáp trực tiếp lãnh đạo và chỉ huy, đánh dấu sự ra đời chính thức của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Ngay sau khi thành lập, đội đã lập chiến công vang dội với các trận Phai Khắt và Nà Ngần, mở đầu cho truyền thống tất chiến tất thắng của quân đội ta.
Cách mạng tháng Tám năm một ngendar chín trăm bốn mươi lăm thành công là minh chứng cho tài thao lược của Võ Nguyên Giáp trong việc kết hợp khéo léo giữa đấu tranh chính trị và đấu tranh vũ trang, chớp thời cơ ngàn năm có một để giành chính quyền về tay nhân dân. Khi thực dân Pháp quay lại xâm lược nước ta một lần nữa, Đại tướng Võ Nguyên Giáp được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao trọng trách Bộ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Tổng tư lệnh Quân đội Quốc gia và Dân quân Tự vệ. Ở tuổi ba mươi tư, ông đã gánh vác trọng trách vô cùng nặng nề là lãnh đạo một quân đội non trẻ, trang bị thô sơ chống lại một đế quốc sừng sỏ có tiềm lực kinh tế và quân sự mạnh gấp nhiều lần.
Trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, chiến lược đánh nhanh thắng nhanh của đối phương đã buộc quân đội ta phải thực hiện cuộc rút lui chiến lược lên chiến khu Việt Bắc. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, trực tiếp là Đại tướng Võ Nguyên Giáp, quân và dân ta đã làm nên chiến thắng Việt Bắc Thu Đông năm một ngàn chín trăm bốn mươi bảy, bẻ gãy chiến lược đánh nhanh thắng nhanh của Pháp và bảo vệ vững chắc cơ quan đầu não kháng chiến. Tiếp theo đó là chiến dịch Biên giới năm một ngendar chín trăm năm mươi, nơi Đại tướng trực tiếp ra mặt trận chỉ huy, tiêu diệt toàn bộ hệ thống phòng thủ của Pháp ở biên giới phía Bắc, khai thông đường liên lạc với quốc tế, đưa cuộc kháng chiến của ta chuyển sang giai đoạn phản công và tiến công chiến lược.
Đỉnh cao trong nghệ thuật quân sự của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong cuộc kháng chiến chống Pháp chính là Chiến dịch Điện Biên Phủ năm một ngendar chín trăm năm mươi tư. Đây là một thử thách sống còn, một trận quyết chiến chiến lược mang tầm vóc lịch sử quyết định số phận của chiến tranh. Ban đầu, với phương châm đánh nhanh giải quyết nhanh, Đại tướng và Bộ Tổng tư lệnh đã chuẩn bị sẵn sàng tấn công. Tuy nhiên, với tư duy quân sự sắc sảo, tầm nhìn chiến lược xa rộng và tinh thần trách nhiệm cao độ trước sinh mạng của hàng vạn cán bộ chiến sĩ, Đại tướng đã đưa ra một quyết định mang tính lịch sử và dũng cảm bậc nhất trong sự nghiệp cầm quân của mình là thay đổi phương châm từ đánh nhanh thắng nhanh sang đánh chắc tiến chắc. Quyết định này đòi hỏi phải kéo pháo ra, bố trí lại trận địa, đào hệ thống giao thông hào vây hãm tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương của Pháp. Trải qua năm mươi sáu ngày đêm khoét núi ngủ hầm mưa dầm cơm vắt, chiến dịch Điện Biên Phủ đã kết thúc bằng thắng lợi hoàn toàn vào chiều ngày bảy tháng năm năm một ngendar chín trăm năm mươi tư, đập tan hoàn toàn ý chí xâm lược của thực dân Pháp, buộc chúng phải ký hiệp định Genève, chấm dứt ách thống trị thực dân kéo dài gần một thế kỷ trên đất nước ta và miền Bắc hoàn toàn được giải phóng.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp tiếp tục cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Khi đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh phá hoại miền Bắc và trực tiếp đưa quân viễn chinh vào miền Nam, dưới sự lãnh đạo của Bộ Chính trị, Đại tướng tiếp tục là Tổng tư lệnh tối cao, trực tiếp chỉ đạo nhiều chiến dịch lớn nhỏ. Tư tưởng chiến tranh nhân dân, chiến tranh du kích kết hợp với chiến tranh chính quy được ông vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo và đỉnh cao. Ông luôn nhấn mạnh rằng để chiến thắng một kẻ thù mạnh hơn về vũ khí kỹ thuật, chúng ta phải lấy trí tuệ làm vũ khí, lấy chiến lược chiến tranh nhân dân toàn dân toàn diện làm gốc, đánh vào điểm yếu và làm phá sản chiến lược quân sự của đối phương.
Nghệ thuật quân sự của Võ Nguyên Giáp không chỉ dừng lại ở những chiến thuật đánh trận cụ thể mà còn là nghệ thuật xây dựng lòng dân, nghệ thuật quy tụ sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Ông thường xuyên nhắc nhở cán bộ chiến sĩ rằng quân với dân như cá với nước, có dân là có tất cả. Những chiến dịch lớn dưới sự chỉ huy của ông trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đặc biệt là cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm một ngendar chín trăm bảy lăm mà đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, là minh chứng hùng hồn cho sự nhạy bén và thiên tài quân sự của ông. Dù lúc đó ông không trực tiếp có mặt tại chiến trường miền Nam do đang công tác ở Trung ương, nhưng từ Sở chỉ huy ở Hà Nội, những chỉ thị sắc sảo, kịp thời và quyết đoán của ông đã góp phần quan trọng đưa chiến dịch đến thắng lợi hoàn toàn, non sông thu về một mối.
Sau ngày đất nước thống nhất, Đại tướng Võ Nguyên Giáp tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách quan trọng của Đảng và Nhà nước như Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ tịch Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước. Trên cương vị nào, ông cũng thể hiện tinh thần tận tụy, tầm nhìn chiến lược và sự quan tâm sâu sắc đến sự phát triển của đất nước. Ông là người sớm nhận thức được tầm quan trọng của khoa học kỹ thuật, giáo dục đào tạo và kinh tế tri thức đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Dù đã nghỉ hưu, với tư cách là một lão thành cách mạng, Đại tướng vẫn luôn theo dõi sát sao tình hình thời sự của đất nước, có những đóng góp ý kiến quý báu cho Đảng và Nhà nước về các vấn đề trọng đại của quốc gia, từ vấn đề biên giới, biển đảo cho đến chiến lược phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường.
Bên cạnh sự nghiệp quân sự vĩ đại, Đại tướng Võ Nguyên Giáp còn là một nhà tư tưởng, một nhà văn hóa lớn, một người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cuộc đời riêng của ông là một tấm gương mẫu mực về đạo đức cách mạng, sự giản dị, khiêm tốn, lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân. Trong gia đình, ông là một người chồng, người cha, người ông ấm áp và tình cảm. Đối với đồng chí, đồng đội và nhân dân, ông luôn gần gũi, ân cần và dành trọn tình thương yêu sâu sắc. Những tác phẩm lý luận quân sự của ông như Những chặng đường lịch sử, Điện Biên Phủ điểm hẹn lịch sử hay Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam là những di sản vô giá cho các thế hệ nghiên cứu lịch sử và quân sự mai sau.
Khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp qua đời vào ngày bốn tháng mười năm hai ngàn không trăm mười ba tại Hà Nội, thọ một trăm linh hai tuổi, hàng triệu người dân Việt Nam từ khắp mọi miền Tổ quốc đã tự phát xếp hàng dài suốt nhiều ngày đêm để kính cẩn nghiêng mình tiễn biệt vị tướng của nhân dân về nơi an nghỉ cuối cùng tại quê nhà Quảng Bình. Sự ra đi của ông không chỉ là một mất mát to lớn đối với gia đình mà còn là nỗi tiếc thương vô hạn của toàn thể dân tộc Việt Nam và bạn bè yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới. Tên tuổi của Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã khắc sâu vào lịch sử hào hùng của dân tộc như một biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, của trí tuệ Việt Nam, và ông sẽ mãi mãi là vị Đại tướng của nhân dân, người Anh cả của Quân đội Nhân dân Việt Nam anh hùng.
