ĐỖ BÍ - DANH TƯỚNG LAM SƠN, CÔNG THẦN KHAI QUỐC NHÀ LÊ

ĐỖ BÍ - DANH TƯỚNG LAM SƠN, CÔNG THẦN KHAI QUỐC NHÀ LÊ

Năm sinh - mất: 1387 - 1459

Quê quán: Nông Cống, Thanh Hóa; một số tư liệu địa phương gắn ông với vùng Hắc Lương/Cung Điền.

Danh hiệu: Danh tướng Lam Sơn; Công thần khai quốc nhà Hậu Lê; Đại Tư đồ; Huyện hầu

Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Đỗ Bí là một trong những vị tướng xuất hiện từ những ngày đầu gian khó và từng bước trưởng thành qua những trận đánh quyết định với quân Minh. Từ một nghĩa sĩ theo Lê Lợi chiến đấu ở vùng núi Thanh Hóa, ông trở thành một trong những tướng chỉ huy các đạo quân Bắc tiến, trực tiếp tham gia nhiều trận đánh quan trọng ở Ninh Kiều, Cổ Lãm, Tam La và Tốt Động - Chúc Động. Những năm tháng chiến đấu của Đỗ Bí gắn liền với bước chuyển quan trọng của nghĩa quân Lam Sơn từ một lực lượng khởi nghĩa hoạt động chủ yếu ở Thanh Hóa thành một đạo quân đủ sức tiến ra Bắc, đánh bại quân Minh ngay trước thành Đông Quan.

Đ

ỗ Bí là một trong những vị tướng có mặt từ rất sớm bên cạnh Lê Lợi. Chính sử không ghi nhiều về tuổi thơ hay xuất thân của ông, nhưng từ những năm đầu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, tên tuổi Đỗ Bí đã xuất hiện trong đội ngũ những người kiên trì theo Lê Lợi giữa lúc lực lượng nghĩa quân còn rất yếu. Tháng 4 năm 1418, khi cuộc khởi nghĩa mới bắt đầu chưa lâu, nghĩa quân nhiều lần bị quân Minh truy kích, phải rút vào vùng núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng. Trong hoàn cảnh đó, Đỗ Bí nằm trong số những tướng sĩ vẫn ở lại chiến đấu cùng Lê Lợi. Đây là giai đoạn khắc nghiệt nhất của cuộc khởi nghĩa, khi quân Lam Sơn chưa có ưu thế về quân số, vũ khí hay căn cứ và nhiều người đã phải bỏ nghĩa quân vì chiến tranh kéo dài. Việc Đỗ Bí vẫn kiên trì đi theo Lê Lợi từ những năm đầu đã tạo nền tảng để ông từng bước được giao những nhiệm vụ quân sự quan trọng hơn.

Một trong những câu chuyện đáng chú ý gắn với Đỗ Bí là việc lấy lại hài cốt Lê Khoáng, thân phụ của Lê Lợi. Sau khi nhiều lần truy kích nhưng không bắt được Lê Lợi, quân Minh đã đào mộ Lê Khoáng và lấy hài cốt mang theo. Theo một số ghi chép, Lê Lợi sai Trịnh Khả cùng Đỗ Bí tìm cách lấy lại. Hai người đội cỏ, bí mật lẻn xuống nước, bơi đến thuyền của quân Minh và lấy lại hài cốt đem về. Đây là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm bởi chỉ cần bị phát hiện, cả hai có thể bị quân Minh bắt giữ. Tuy nhiên, chi tiết này cũng là một ví dụ cho thấy sự khác nhau giữa các nguồn sử liệu: có nguồn chép người đi cùng Trịnh Khả là Đỗ Bí, trong khi một số bản khác lại ghi Đỗ Bí cùng với một nhân vật khác. Vì vậy, câu chuyện nên được hiểu như một chi tiết được các nguồn sử ghi nhận không hoàn toàn thống nhất.

Đến cuối năm 1424, khi nghĩa quân Lam Sơn chuyển hướng chiến lược vào Nghệ An, vai trò của Đỗ Bí trở nên rõ nét hơn. Trong trận Khả Lưu tháng 12 năm 1424, ông cùng nhiều tướng lĩnh như Lê Sát, Phạm Vấn, Đinh Lễ, Lưu Nhân Chú, Lê Ngân, Lê Chiến, Lê Tông Kiều, Lê Khôi, Lê Bôi và Lê Văn An tham gia chiến đấu. Nghĩa quân tổ chức đánh mạnh vào quân Minh, bắt sống Đô đốc Chu Kiệt và giết Đô ty Hoàng Thành, sau đó truy kích đối phương về phía thành Nghệ An. Những thắng lợi liên tiếp tại Nghệ An đã làm thay đổi căn bản vị thế của nghĩa quân Lam Sơn. Từ đây, quân Lam Sơn không còn chỉ tìm cách tồn tại trong vùng núi Thanh Hóa mà đã bắt đầu chủ động tiến công, mở rộng địa bàn và từng bước làm tan rã hệ thống kiểm soát của quân Minh ở miền Trung. Đỗ Bí là một trong những tướng lĩnh góp phần vào quá trình chuyển biến ấy.

Năm 1425, nghĩa quân tiếp tục bao vây các thành trì của quân Minh ở Nghệ An và Thanh Hóa. Trong chiến dịch đánh thành Tây Đô, Đỗ Bí được giao cùng Đinh Lễ, Lê Sát, Lưu Nhân Chú và Lý Triện đem một lực lượng tinh nhuệ cùng voi chiến tiến nhanh theo đường bộ để đánh úp thành. Việc sử dụng lực lượng nhỏ nhưng cơ động nhằm đánh bất ngờ cho thấy cách đánh của nghĩa quân Lam Sơn lúc này đã ngày càng linh hoạt. Thay vì chỉ đối đầu trực diện với những thành trì kiên cố, các tướng Lam Sơn chủ động lựa chọn thời điểm, địa hình và phương thức tấn công để làm suy yếu đối phương. Những chiến dịch như vậy tạo tiền đề để nghĩa quân từng bước kiểm soát Thanh Hóa và Nghệ An, chuẩn bị cho cuộc Bắc tiến có ý nghĩa quyết định sau đó.

Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp quân sự của Đỗ Bí diễn ra vào năm 1426, khi Lê Lợi quyết định đưa quân ra Bắc. Sau nhiều năm chiến đấu, nghĩa quân Lam Sơn đã kiểm soát một vùng đất rộng lớn từ Thanh Hóa vào đến Thuận Hóa. Quân Minh tại Đại Việt ngày càng bị cô lập, nhưng Đông Quan vẫn là trung tâm phòng thủ quan trọng. Đặc biệt, nhà Minh bắt đầu đưa viện binh từ Trung Quốc sang nhằm cứu vãn tình thế. Trước tình hình đó, Lê Lợi chia quân thành nhiều đạo tiến ra Bắc để vừa mở rộng địa bàn, vừa ngăn chặn các tuyến viện binh của quân Minh. Đỗ Bí được giao cùng Phạm Văn Xảo, Lý Triện và Trịnh Khả chỉ huy một đạo quân khoảng 3.000 người cùng một thớt voi, tiến theo hướng phía tây Bắc Bộ, từ vùng Thiên Quan, Quảng Oai, Quốc Oai, Gia Hưng, Quy Hóa, Đà Giang, Tam Đái lên Tuyên Quang. Nhiệm vụ của đạo quân này là uy hiếp Đông Quan từ phía tây và đặc biệt ngăn chặn viện binh quân Minh từ Vân Nam kéo sang.

Trong quá trình tiến quân, Đỗ Bí cùng các tướng đã liên tiếp tham gia những trận đánh ở vùng ngoại vi Đông Quan. Tháng 9 năm 1426, lực lượng của Lý Triện, Trịnh Khả và Đỗ Bí tiến đến khu vực Ninh Kiều. Quân Minh từ Đông Quan kéo ra giao chiến nhưng bị nghĩa quân đánh bại. Địa hình đồng ruộng, sông ngòi và những khu vực lầy trũng quanh vùng phía nam Đông Quan được các tướng Lam Sơn tận dụng để tổ chức phục kích. Ở Ninh Kiều và sau đó là khu vực Cổ Lãm, Tam La, nghĩa quân nhiều lần nhử quân Minh tiến sâu vào trận địa rồi bất ngờ đánh mạnh. Những trận đánh này cho thấy Đỗ Bí không chỉ là một tướng lĩnh tham gia chiến đấu mà còn là một trong những người trực tiếp chỉ huy lực lượng trong chiến thuật mai phục và cơ động của nghĩa quân.

Đặc biệt, trong những trận giao chiến trước Tốt Động - Chúc Động, lực lượng do Lý Triện và Đỗ Bí chỉ huy đã đánh vào quân Minh tại Cổ Lãm và Tam La. Theo các ghi chép được dẫn lại từ chính sử, quân Minh bị tổn thất nặng, hơn 500 người bị bắt sống sau một trận đánh và xác quân Minh nằm ngổn ngang trên đường truy kích. Những chiến thắng nhỏ liên tiếp này có ý nghĩa rất lớn bởi chúng khiến quân Minh tại Đông Quan ngày càng bị động. Khi Vương Thông đưa đại quân đến nhằm phản công, quân Lam Sơn đã có đủ kinh nghiệm và thông tin về cách bố trí của đối phương để chủ động lựa chọn địa hình, tạo thế trận và chuẩn bị cho trận quyết chiến lớn hơn.

Đỉnh cao trong những chiến công của Đỗ Bí là trận Tốt Động - Chúc Động tháng 11 năm 1426. Đây là một trong những trận đánh có ý nghĩa quyết định đối với toàn bộ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Quân Minh do Vương Thông chỉ huy từ Đông Quan tiến ra với lực lượng rất lớn nhằm tiêu diệt quân Lam Sơn và giành lại thế chủ động. Nghĩa quân đã dựa vào địa hình đồng ruộng, sông ngòi, bùn lầy và các tuyến đường hẹp để tổ chức thế trận mai phục. Lý Triện và Đỗ Bí giữ vai trò quan trọng ở tuyến đầu, vừa đánh thăm dò, vừa nhử và kiềm chế quân Minh, sau đó phối hợp với lực lượng của Đinh Lễ, Nguyễn Xí và Trương Chiến. Khi quân Minh tiến sâu vào khu vực Tốt Động - Chúc Động, các cánh quân Lam Sơn đồng loạt đánh mạnh, chặn đường rút và đẩy đối phương vào địa hình bất lợi.

Chiến thắng Tốt Động - Chúc Động đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện chiến tranh. Theo sử liệu Việt Nam, quân Minh bị tiêu diệt và bắt sống với số lượng rất lớn, nhiều tướng lĩnh bị giết, Vương Thông phải tháo chạy về Đông Quan và quân Minh buộc phải co cụm trong thành. Những con số thương vong được các nguồn sử liệu ghi khác nhau, vì vậy không nên tuyệt đối hóa một con số duy nhất; điều chắc chắn là đây là một thất bại quân sự nghiêm trọng của quân Minh và là một thắng lợi chiến lược của nghĩa quân Lam Sơn. Chiến thắng này làm tan vỡ kế hoạch phản công của Vương Thông, tạo điều kiện để quân Lam Sơn bao vây Đông Quan và tiến tới giai đoạn kết thúc cuộc chiến.

Sau chiến thắng Tốt Động - Chúc Động, Đỗ Bí tiếp tục cùng các tướng Lam Sơn siết chặt vòng vây Đông Quan. Ông là một trong những tướng lĩnh đã tham gia vào chuỗi chiến dịch khiến quân Minh mất dần khả năng kiểm soát vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, cuộc chiến chưa kết thúc ngay sau Tốt Động - Chúc Động. Quân Minh vẫn cố thủ trong thành Đông Quan và chờ viện binh. Nghĩa quân Lam Sơn phải tiếp tục tổ chức bao vây, vừa đánh vừa vận động quân Minh đầu hàng, đồng thời chuẩn bị đối phó với những đợt phản công bất ngờ của đối phương. Chính trong giai đoạn này, số phận của Đỗ Bí bắt đầu trở nên bi tráng hơn.

Đầu năm 1427, trong một cuộc tập kích của quân Minh vào khu vực Cảo Động, lực lượng của Lý Triện bị đánh bất ngờ. Lý Triện tử trận, còn Đỗ Bí bị quân Minh bắt giữ. Một số nguồn tư liệu hiện đại ghi rằng ông bị bắt trong trận này và sau đó không còn xuất hiện trong các chiến dịch cuối cùng của nghĩa quân Lam Sơn. Đây là một mất mát đáng kể đối với bộ chỉ huy Lam Sơn, bởi Đỗ Bí đã trải qua gần như toàn bộ chặng đường của cuộc khởi nghĩa, từ những ngày đầu gian khổ đến những chiến thắng lớn ở Bắc Bộ.

Sau khi cuộc chiến kết thúc và nhà Minh rút khỏi Đại Việt, Đỗ Bí được triều đình nhà Lê ghi nhận là một trong những công thần có công trong cuộc khởi nghĩa. Tuy nhiên, tư liệu về những năm cuối đời của ông không thống nhất. Một số tài liệu hiện đại ghi Đỗ Bí mất vào khoảng năm 1459, trong khi các tài liệu khác chỉ xác định rằng ông đã qua đời trước thời điểm triều đình truy tặng hoặc xét công thần vào giữa thế kỷ XV. Chính sự khác biệt này khiến năm mất của Đỗ Bí cần được trình bày thận trọng. Điều quan trọng hơn là tên ông được lưu lại trong hệ thống công thần của nhà Lê và trong truyền thống thờ phụng tại một số địa phương gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Ngày nay, dấu tích về Đỗ Bí vẫn còn được lưu truyền tại một số địa phương. Đình Tốt Động ở khu vực Chương Mỹ, Hà Nội, được biết đến là nơi thờ Đỗ Bí và Lê Ngân, hai danh tướng gắn với chiến thắng Tốt Động - Chúc Động. Những di tích như vậy không chỉ là nơi tưởng niệm một cá nhân mà còn nhắc lại một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc, khi nghĩa quân Lam Sơn từ một lực lượng nhỏ bé ở Thanh Hóa đã từng bước phát triển thành đội quân có khả năng đánh bại những đạo quân lớn của nhà Minh trên chiến trường Bắc Bộ.

Cuộc đời Đỗ Bí cho thấy hình ảnh của một vị tướng trưởng thành cùng cuộc khởi nghĩa. Ông không phải người chỉ xuất hiện trong một trận đánh duy nhất mà đã đi qua nhiều giai đoạn của chiến tranh: từ những năm đầu ở Lam Sơn, những trận đánh tại Nghệ An, chiến dịch đánh Tây Đô, cuộc Bắc tiến năm 1426, những trận Ninh Kiều, Cổ Lãm, Tam La cho đến chiến thắng Tốt Động - Chúc Động. Trong nhiều thời điểm, ông cùng các tướng khác phải lấy ít địch nhiều, dựa vào địa hình, phục kích và sự cơ động để chống lại một đối thủ có ưu thế lớn về quân số và trang bị. Chính quá trình ấy đã đưa Đỗ Bí từ một nghĩa sĩ trong những ngày đầu trở thành một danh tướng và công thần của triều Lê.

Điều đáng nhớ nhất ở Đỗ Bí không chỉ nằm ở những trận đánh mà còn ở sự bền bỉ của một con người theo đuổi mục tiêu lớn trong suốt một cuộc chiến kéo dài. Ông xuất hiện khi nghĩa quân Lam Sơn còn yếu, cùng đồng đội vượt qua những năm tháng hiểm nghèo, rồi góp mặt trong những chiến thắng làm thay đổi vận mệnh đất nước. Dù sử liệu về đời tư của ông còn ít và nhiều chi tiết chưa thể xác định hoàn toàn, những gì còn lại đủ cho thấy Đỗ Bí là một mắt xích quan trọng trong đội ngũ tướng lĩnh Lam Sơn. Câu chuyện của ông nhắc thế hệ hôm nay rằng một sự nghiệp lớn không chỉ được tạo nên bởi những người đứng ở vị trí cao nhất, mà còn bởi những con người kiên trì đồng hành, dám nhận nhiệm vụ khó khăn và sẵn sàng đặt lợi ích của đất nước lên trên lợi ích riêng. Chính những đóng góp ấy, dù đôi khi không được lịch sử kể lại thật dài, vẫn góp phần làm nên những trang sử vẻ vang của dân tộc.