Đỗ Ca Sơn – từ chiến hào A1 đến những trang sách cho tuổi trẻ

Trong những người trực tiếp chiến đấu ở đồi A1 năm 1954, Đỗ Ca Sơn để lại một dấu ấn đặc biệt: sau chiến tranh, ông không chỉ trở thành nhà giáo mà còn bền bỉ kể lại ký ức Điện Biên Phủ cho các thế hệ sau. Những câu chuyện của ông giúp người đọc hình dung chiến thắng không chỉ qua bản đồ và số liệu, mà qua đời sống của những người lính đã bám trụ giữa chiến hào.

Đỗ Ca Sơn sinh năm 1932 tại xã Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, ông là Trung đội trưởng thuộc Tiểu đoàn 251, Trung đoàn 174, Đại đoàn 316. Đơn vị ông trực tiếp chiến đấu tại đồi A1, cứ điểm then chốt ở phía đông khu trung tâm Mường Thanh.

Quân Pháp xây dựng A1 thành một vị trí phòng ngự đặc biệt kiên cố, có hệ thống hầm ngầm, công sự và hỏa lực mạnh. Từ đây, đối phương có thể bảo vệ sở chỉ huy và khống chế nhiều hướng tiến công của quân ta. Vì vậy, trận A1 trở thành một trong những trận đánh quyết liệt và kéo dài nhất của toàn chiến dịch.

Ngày 30/3/1954, đợt tiến công thứ hai của Chiến dịch Điện Biên Phủ mở màn. Trung đoàn 174 được giao trực tiếp đánh A1. Đỗ Ca Sơn cùng đồng đội bước vào những ngày chiến đấu liên tục: khi tiến công, lúc chuyển sang phòng ngự, giành giật với đối phương từng đoạn hào, từng phần trận địa.

Trên quả đồi không lớn, khoảng cách giữa hai bên nhiều lúc rất gần. Pháo, lựu đạn và súng bộ binh liên tục phá vỡ công sự. Bộ đội phải vừa chiến đấu, vừa củng cố hầm hào, chuyển thương binh và giữ vững phần trận địa đã giành được. Những người lính thiếu ngủ, chịu mưa, bùn đất và hỏa lực đối phương nhưng vẫn bám vị trí.

Đỗ Ca Sơn và đồng đội chiến đấu trên A1 suốt 38 ngày đêm. Đây không phải một cuộc tiến công diễn ra trong vài giờ, mà là quá trình kéo dài từ ngày 30/3 đến rạng sáng 7/5. Quân ta nhiều lần tiến công, đánh lui phản kích và điều chỉnh cách đánh để khắc phục hệ thống phòng ngự phức tạp của đối phương.

Để tạo đột phá, lực lượng công binh bí mật đào đường hầm vào lòng đồi, đặt khối thuốc nổ gần 1.000kg dưới vị trí phòng ngự của quân Pháp. Công việc được thực hiện trong điều kiện rất khó khăn, đất đá chật hẹp, thiếu không khí và luôn có nguy cơ bị phát hiện. Khối thuốc nổ được chia thành 49 gói và đưa vào buồng nổ.

Lúc 20 giờ 30 phút ngày 6/5/1954, khối bộc phá được điểm hỏa, phát lệnh cho đợt tiến công cuối cùng. Vụ nổ phá hủy một phần hệ thống công sự, tạo cửa mở để bộ binh xung phong. Sau một đêm chiến đấu quyết liệt, đến 4 giờ 30 phút ngày 7/5, quân ta hoàn toàn làm chủ A1. Thắng lợi này góp phần mở đường cho cuộc tổng công kích vào trung tâm Mường Thanh trong chiều cùng ngày.

Đối với Đỗ Ca Sơn, chiến thắng luôn gắn với ký ức về những đồng đội đã ngã xuống. Khi kể lại chiến trường, ông nhấn mạnh sự gian khổ rất cụ thể của người lính: những bữa ăn trong hào, những đêm chờ lệnh, những lần giữ trận địa và cả việc an táng đồng đội giữa bom đạn. Chính các chi tiết giản dị ấy làm cho lịch sử trở nên gần gũi nhưng cũng cho thấy cái giá lớn của hòa bình.

Sau chiến tranh, Đỗ Ca Sơn chuyển sang con đường giáo dục. Ông trở thành giảng viên tiếng Nga tại Trường Đại học Sư phạm Ngoại ngữ, nay thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, và được phong tặng danh hiệu Nhà giáo ưu tú. Từ một trung đội trưởng trên đồi A1, ông trở thành người thầy đứng trên giảng đường, tiếp tục đóng góp bằng tri thức và giáo dục.

Ký ức chiến trường vẫn theo ông trong nhiều thập niên. Đỗ Ca Sơn tham gia các cuộc gặp gỡ nhân chứng, kể chuyện cho học sinh và vận động đồng đội ghi lại hồi ức. Từ lời kể của ông, nhà báo Kiều Mai Sơn thể hiện thành cuốn “Người lính Điện Biên kể chuyện”, do Nhà xuất bản Kim Đồng xuất bản năm 2014.

Cuốn sách dày 100 trang, gồm 21 câu chuyện giản dị về đời sống và chiến đấu của bộ đội Điện Biên. Tác phẩm hướng tới độc giả trẻ, giúp các em hiểu chiến dịch qua lời của một người trực tiếp tham gia. Đến dịp kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, cuốn sách tiếp tục được tái bản và giới thiệu rộng rãi.

Đỗ Ca Sơn không chỉ là nhân chứng của 38 ngày đêm ở A1. Ông còn là người nối ký ức chiến trường với lớp học và trang sách. Câu chuyện về ông cho thấy trách nhiệm của người lính không kết thúc khi tiếng súng im: ký ức cần được ghi lại trung thực, trao truyền cẩn trọng để những người sinh ra trong hòa bình hiểu vì sao chiến thắng ấy có được.