Đỗ Cơ Quang – Sĩ phu yêu nước dấn thân vì sự nghiệp quang phục đất nước

Đỗ Cơ Quang, tên thật là Đỗ Văn Viêm, xuất thân từ một gia đình nho học ở làng Thịnh Hào, huyện Hoàng Long, tỉnh Hà Đông, nay thuộc Hà Nội. Ban đầu, ông theo đuổi con đường khoa cử như người cha làm tri phủ, nhưng sau một lần thi trượt, ông quyết định gác bút nghiên để dấn thân vào phong trào Văn Thân. Cùng bạn là Hương Sơn, ông soạn thảo bản Hưng Quốc sách, đề nghị thực dân Pháp xem xét lại hòa ước Giáp Tuất nhằm đòi lại quyền tự chủ cho đất nước.

Khoảng năm 1907, ông cùng Phương Sơn lập ra một hội buôn gạo, vận chuyển gạo từ Hải Dương và Thái Bình về Hà Nội để bán, qua đó góp phần gây quỹ cho Đông Kinh Nghĩa Thục. Dù hội buôn phải giải tán vì thua lỗ do thiếu kinh nghiệm, ông không nản chí. Ông tiếp tục góp vốn mở hiệu buôn Đồng Lợi Tế chuyên bán hàng Việt Nam và hiệu thuốc Tụy Phương để kinh doanh thuốc bắc. Trong giai đoạn này, Hội Duy Tân của Phan Bội Châu cũng bắt đầu liên lạc với ông.

Sau khi phong trào trong nước bị đàn áp, ông sang Trung Quốc, liên kết với Phan Bội Châu. Theo một số tài liệu, ông còn được học tập quân sự tại Nam Kinh. Năm 1913, ông đến Vân Nam và vận động công nhân người Việt làm việc trên tuyến đường sắt Hải Phòng – Vân Nam, từ đó thành lập Chi bộ Việt Nam Quang phục Hội tại tỉnh này với khoảng 50 hội viên.

Năm 1914, ông trở về Việt Nam nhằm vận động binh lính người Việt tham gia kế hoạch đánh úp thành Hà Nội. Tiếc thay, kế hoạch bị lộ khi người cháu họ là Nguyễn Hắc Sơn phản bội và tố giác với Nguyễn Hà Tường. Ngày 3 tháng 9 năm 1914, ông bị thực dân Pháp bắt giữ, kéo theo sự vỡ tổ chức ở Vân Nam và nhiều cơ sở khác tại Hà Nội, Lào Cai, Yên Bái, Hải Dương. Nhiều hội viên cũng bị bắt và giải về Hà Nội trong những tháng sau đó.

Đỗ Cơ Quang cùng 58 chiến hữu bị thực dân Pháp xử tử tại Lạng Sơn. Gia đình ông có truyền thống yêu nước khi con gái ông, nữ chí sĩ Đỗ Thị Tâm, cũng tham gia phong trào giải phóng dân tộc. Sau khi ông hy sinh, các đồng chí như Đặng Đoàn Bằng và Nguyễn Thượng Hiền đã làm thơ điếu ông, ghi nhớ tấm lòng của người đi trước.

Ngày nay, tại Thành phố Hồ Chí Minh có một con đường mang tên ông, dù tên đường từng được ghi sai thành Đỗ Quang Cơ. Câu chuyện về Đỗ Cơ Quang nhắc nhở thế hệ trẻ rằng, lòng yêu nước đòi hỏi sự kiên trì vượt qua thất bại, sẵn sàng đổi thay con đường cá nhân vì lợi ích chung, và luôn đặt hoài bão dân tộc lên trên mọi toan tính riêng.

Nguồn tham khảo: Wikipedia tiếng Việt – "Đỗ Cơ Quang" (https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_C%C6%A1_Quang), nội dung được biên soạn lại theo giấy phép CC BY-SA 4.0.