Đỗ Cử nhân nhưng không chọn con đường làm quan

Trong xã hội Việt Nam thế kỷ XIX, đỗ Cử nhân là một thành tích rất đáng kể. Khoa cử Nho học là con đường quan trọng để một người có học bước vào bộ máy nhà nước. Vì vậy, việc Lương Văn Can đỗ Cử nhân ở tuổi 21 mở ra cho ông một tương lai tương đối thuận lợi nếu ông muốn tiếp tục theo đuổi công danh.

Nhưng Lương Văn Can không đi theo con đường ấy. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nhận thấy chính quyền đương thời có nhiều vấn đề và không muốn làm quan, ông ở nhà tại phố Hàng Đào, Hà Nội để dạy học.

Quyết định này có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc đời ông. Nếu trở thành quan lại, ông có thể có một vị trí nhất định trong xã hội. Nhưng bằng việc dạy học, ông lựa chọn một con đường khác: trực tiếp truyền đạt kiến thức cho người học.

Dạy học cũng giúp Lương Văn Can tiếp xúc với nhiều tầng lớp xã hội và nhận thấy những hạn chế của nền giáo dục đương thời. Nền học cũ chủ yếu phục vụ khoa cử, trong khi xã hội đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của phương Tây.

Khi thực dân Pháp từng bước mở rộng quyền kiểm soát, Việt Nam đứng trước một khoảng cách ngày càng lớn về khoa học, kỹ thuật, kinh tế và tổ chức xã hội.

Lương Văn Can dần nhận ra rằng muốn đất nước thay đổi thì giáo dục phải thay đổi trước. Người dân cần biết chữ, cần hiểu lịch sử và địa lý đất nước, đồng thời cần tiếp xúc với những kiến thức mới.

Tư tưởng ấy sau này trở thành nền tảng cho hoạt động của Đông Kinh Nghĩa Thục.

Có thể nói, việc từ bỏ con đường quan trường để dạy học là một bước chuyển quan trọng. Nó không phải là một hành động đơn lẻ, mà mở đầu cho con đường Lương Văn Can sẽ theo đuổi trong nhiều thập niên sau đó: dùng giáo dục và tri thức để góp phần canh tân đất nước.