Đỗ Ngọc Du
Ngôi mộ của đồng chí Đỗ Ngọc Du nằm trong nghĩa trang liệt sĩ xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, giữa hàng trăm ngôi mộ liệt sĩ của quê hương có truyền thống khoa bảng. Kỷ niệm 85 năm thành lập Đảng, tôi viết bài này, là nén hương tri ân những người cộng sản chân chính đã hy sinh vì độc lập tự do cho dân tộc, để lại tấm gương sáng cho hậu thế soi chung.
Đồng chí Đỗ Ngọc Du (1907-1938)
(Ảnh đang trưng bày tại Phòng Truyền thống huyện Thanh Trì, Hà Nội).
Đầu thế kỷ XX, từ quê hương Thanh Oai, ông Đỗ Ngọc Tiến đến thị xã Hải Dương làm công chức ở Sở Công chính, và tại đây - phố Đông Kiều đồng chí Đỗ Ngọc Du đã chào đời ngày 20/12/1907. Năm 1922, đồng chí vào nhập học Trường Bưởi. Cùng học với Đỗ Ngọc Du có các đồng chí Ngô Gia Tự, Trịnh Đình Cửu, Nguyễn Phong Sắc, Nguyễn Công Thu….Tuổi thanh niên sôi nổi, nhạy bén với tư tưởng mới, tiến bộ, đồng chí đã cùng các bạn tham gia bãi khóa để tang Phan Chu Trinh. Bị nghi là người cầm đầu “phiến loạn” trong trường, đồng chí bị đuổi học, nhưng đồng chí vẫn không nản chí. Tháng 10/1926, Đỗ Ngọc Du được đồng chí Nguyễn Công Thu đưa sang Quảng Châu học lớp huấn luyện chính trị (khóa II) do lãnh tụ Nguyễn Ái Quôc tổ chức giảng dạy. Đầu năm 1927, đồng chí được phân công về hoạt động ở địa bàn Hải Phòng. Trong vai chủ hiệu thợ giày Nam Thịnh trên đường Cát Dài, đồng chí đã hoạt động và tích cực giác ngộ anh em công nhân, thợ lao công…Những cuộc đấu tranh của công nhân Hải Phòng đã phát triển từ tự phát lên tự giác, phối hợp với công nhân Hà Nội đòi quyền lợi của giai cấp công nhân, đòi thực hiện ngày làm 8 giờ.
Ngày 28/9/1928, Đại hội Kỳ bộ thanh niên Bắc kỳ lần thứ nhất đã họp, bàn những vấn đề quan trọng của tổ chức Thanh niên và chuẩn bị đưa hội viên Thanh niên đi vô sản hóa ở các tỉnh thành Bắc kỳ. Sau Đại hội, đồng chí Đỗ Ngọc Du được bầu vào Ban Chấp hành kỳ bộ Bắc kỳ và trực tiếp làm Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên Hải Phòng (bao gồm cả Hải Dương, Kiến An, Quảng Ninh). Từ đó, dưới sự chỉ đạo của đồng chí, phong trào đấu tranh của công nhân phát triển mạnh mẽ hơn ở thành phố Hải Phòng, vùng mỏ Cẩm Phả, Hòn Gai, Mạo Khê trong năm 1929, 1930. Mật thám Pháp phát hiện, theo dõi đồng chí nên Kỳ bộ Thanh niên đã điều đồng chí về công tác tại Kỳ bộ, phụ trách tài chính và giao thông.
Cơ quan tài chính của Đảng được Đỗ Ngọc Du đặt ở 22 phố Bichaud (nay là phố Cửa Đông), dưới tên hiệu Phúc Thành, nhận sửa chữa cơ khí và cho thuê ô tô du lịch. Năng động tạo mọi cách để hoạt động, đồng chí đã dùng số vốn ít ỏi, mua ô tô cũ, thuê người lái xe, chạy tuyến Hà Nội - Hà Giang, vừa làm giao thông liên lạc, vừa gây quỹ cho Đảng. Đặc biệt, đồng chí đã dùng ô tô của cửa hiệu, đưa các đại biểu đi dự Đại hội lần thứ II của Kỳ bộ Bắc Kỳ ở đồn điền Tam Đái (Sơn Tây) ngày 28 và 29/3/1929. Thực hiện nghị quyết của Đại hội, đồng chí Đỗ Ngọc Du cùng một số đồng chí khác trong chi bộ 5D Hàm Long soạn thảo các văn kiện chính yếu chuẩn bị cho việc thành lập Đảng. Ngày 17/6/1929, tại số nhà 312 Khâm Thiên, Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập và cử ra Ban Chấp hành Lâm thời. Đồng chí Đỗ Ngọc Du được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Lâm thời và được phân công phụ trách công tác tài chính, giao thông của Xứ ủy Bắc Kỳ. Ngay sau khi Đông Dương Cộng sản Đảng (ĐDCSĐ) thành lập, Thành bộ ĐDCSĐ được tổ chức gồm các đồng chí Nguyễn Ngọc Vũ, Lều Thọ Nam; đồng chí Đỗ Ngọc Du, ủy viên Ban Chấp hành Trung ương trực tiếp làm Bí thư Thành bộ Hà Nội. Thành bộ chú trọng vận động công nhân, học sinh, nông dân và phát triển các tổ chức công hội đỏ, nông hội đỏ.
Nhà số 5D, phố Hàm Long, Hà Nội - Nơi đ/c Đỗ Ngọc Du cùng Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Trần Văn Cung, Trịnh Đình Cửu, Dương Hạc Đính, Nguyễn Tuân (Kim Tôn) họp thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam do Trần Văn Cung là Bí thư, tháng 3-1929.
Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập, ngay sau đó, ngày 17/3/1930, tại số nhà 42 Hàng Thiếc, Ban Chấp hành Lâm thời Đảng bộ Hà Nội cũng được thành lập vẫn gồm ba đồng chí Đỗ Ngọc Du, Nguyễn Ngọc Vũ, Lều Thọ Nam, do đồng chí Đỗ Ngọc Du làm Bí thư. Cuối tháng 4 năm 1930, cơ quan tài chính ở 22 phố Bichaud bị mật thám Pháp khám xét, tịch thu và niêm phong, đich truy nã đồng chí Đỗ Ngọc Du nên Trung ương Đảng điều chuyển đồng chí sang Thượng Hải để giúp việc cho đồng chí Nguyễn Lương Bằng và nhận công tác vận động binh lính Pháp, tham gia viết cho báo Giác Ngộ để tuyên truyền cho cả việt kiều và binh lính người Việt, báo Hồng Quân để thực hiện công tác binh vận lính Pháp. Tháng 6/1931, sau khi đồng chí Nguyễn Lương Bằng bị bắt ở tô giới của Anh, đồng chí Đỗ Ngọc Du cũng bị địch bắt ở vườn hoa Hồng Khẩu (Thượng Hải). Tháng 7/1931, bọn địch giải hai đồng chí về Sài Gòn, tra khảo các đồng chí ở bốt Ca-ti-na, sau đó lại chuyển ra Hải Phòng. Hành trình từ Sài Gòn ra Hải Phòng đã trở thành hành trình tuyên tuyền giác ngộ binh lính và đồng bào ở trên tàu, khiến địch tức tối, hết cùm hai đồng chí ở boong tàu lại chuyển ra cùm ở gian tàu có hành khách, nhưng chúng không thể cấm được tiếng nói của người cách mạng với khát vọng giải phóng dân tộc. Tháng 8/1931, chúng giải hai đồng chí từ cảng Hải Phòng lên Hỏa Lò. Cuối năm 1931, chúng đưa đồng chí Đỗ Ngọc Du ra xét xử ở tòa án Hải Dương và kết án khổ sai chung thân. Năm 1932, chúng đày đồng chí lên Sơn La với số tù T5268. Tháng 12/1933, đồng chí lại bị đày ra Côn Đảo với số tù 6064 T.F.P. Tại đây, đồng chí sinh hoạt trong chi bộ Đảng do đồng chí Nguyễn Văn Hới (tức Đan) làm Bí thư, tham gia giảng dạy cho anh em trong nhà tù học văn hóa và lý luận cách mạng giải phóng dân tộc.
Năm 1936, mặt trận nhân dân Pháp chống phát xít đã đề ra chương trình hoàn toàn ân xá tù chính trị ở các xứ thuộc địa của Pháp; nhân cơ hội này, tổ chức Đảng ở Côn Đảo phát động phong trào đấu tranh mạnh mẽ với khẩu hiệu: “Không được đánh đập tù, cải thiện chế độ nhà tù, tha hết chính trị phạm”. Thực dân Pháp buộc phải ân xá cho tù chính trị, đồng chí Đỗ Ngọc Du cùng nhiều đồng chí khác được trả tự do, nhưng vẫn bị địch quản thúc. Về Hà Nội, dù sức khỏe yếu do bệnh lao phổi, đồng chí vẫn cố gắng hoạt động, viết báo công khai của Đảng.
Phần mộ đồng chí Đỗ Ngọc Du tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội.
Ngày 12/1/1938, đồng chí đã qua đời tại phố Châu Long. Mộ đồng chí hiện nằm tại nghĩa trang liệt sĩ của quê hương - xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Đảng bộ và nhân dân Hà Nội cũng như nhân dân Tả Thanh Oai, tự hào về người cán bộ tiền bối của Đảng bộ, đã chiến đấu hy sinh vì sự nghiệp dựng Đảng và giải phóng dân tộc.
Ths. Phạm Thị Kim Thanh
Bảo tàng Lịch sử quốc gia
