Đò ơi

ột người lái đò đã cần mẫn, kiên cường như “người anh hùng trên sông nước” nhưng lại mắc kẹt trên chuyến đò lương tâm của chính mình, mãi lỡ chuyến đò đưa bản thân qua đến bên kia bờ của sự thanh thản... Đó chính là ấn tượng đầu tiên mà Đò ơi của Nguyễn Quang Lập mang đến cho người đọc.

Tác phẩm mở ra không gian buổi chiều tà, khi nắng chưa tắt hẳn, chỉ còn vương vài giọt nắng lay lắt bấu víu trên ngọn cây bần. Trên một mô đất bên sông, mười sáu năm trời, người lái đò đứng chôn chân đau đáu ngóng trông về một phương hướng, dễ khiến người ta liên tưởng đến một bức tượng sống đã bị bụi thời gian phủ mờ. Thời gian chạng vạng lúc chuyển giao, không gian tù túng và tĩnh lặng, hành động lặp lại trong quãng thời gian dài khiến không khí bị bao trùm trong sự ngột ngạt. Mười sáu năm một hành động trông ngóng, một ánh nhìn đau đáu mong chờ! Người anh hùng bình dị

Bùi Việt Pháo là cái tên khai sinh của ông. Ông không biết mình là một người may mắn hay bất hạnh. May mắn vì bom đạn chiến tranh không chạm đến chéo áo của ông, cái chết dường như bỏ quên ông. Khi tất cả ba trăm người thân, bạn bè, dân làng xóm chài xung quanh bỏ mạng vì bị xả súng trong một cơn cuồng nộ sau thua trận của giặc, thì ông “không hiểu vì sao mình không trúng một viên đạn nào”. May mắn vì “suốt tám năm chiến tranh phá hoại” sống trên quãng sông mang danh bị bắn phá ác liệt nhất thời bấy giờ với tên “tọa độ lửa” thì ông vẫn “không hề bị một vết xước”. May mắn thật khiến người ta phải cảm thán!

Ông mang sự may mắn ấy vào công việc chèo đò của mình. Những năm tháng chiến tranh, ông trở thành một “anh hùng trên sông nước”, đã được vinh danh trang trọng trên các trang báo trung ương và địa phương, thậm chí người ta còn tung hô ông là một “người đảng viên trung kiên” trong khi ông không phải là thành viên của một tổ chức đoàn thể nào. Hàng ngàn người sống cùng thời với ông mang ơn ông vì đã đưa họ qua tọa độ lửa một cách an toàn. Cũng nhờ sự phán đoán, hiểu biết của ông về quãng sông, về thói quen ném bom của giặc Mỹ và thêm một chút may mắn; ông đã lập được chiến công lớn khi đưa được chuyến đò gồm “một vị tướng cùng một đoàn các sĩ quan trung cao cấp” qua sông an toàn vào đâu đó khoảng giữa năm 1968. Ông không màng đến lời ngăn cản, chỉ huy của vị tướng và thái độ của những người khách qua sông khi gặp phi công Mỹ ném bom, vì ông biết rằng “không ai hiểu quãng sông này bằng ông”, không ai hiểu quy luật ném bom của giặc bằng người đã gắn bó với khúc sông này từ bé như ông, không ai biết về những “điểm mù” của phi công Mỹ khi ném bom từ trên cao xuống mặt sông như ông… Và có lẽ, không ai đưa khách qua sông trong tâm thái “không màng sống chết” như ông. Tất cả những điều đó làm nên một “người anh hùng bình dị”, người lái đò kiên cường vùng sông nước với những chiến công đáng nể trên khúc sông nàycũng khơi gợi được sự tò mò của người đọc, mong muốn đi tìm hiểu lí do xem vì sao nhân vật lại có hành động lặp lại trong vô thức như thế? Nhân vật được nhắc đến đó chính là người lái đò với những chiến công đáng nể trên “mặt trận” sông nước, một người anh hùng bình dị trong thời chiến đã đưa biết bao người qua sông an toàn, cứu vớt hàng ngàn sinh mạng. Nhưng người anh hùng ấy lại hàng ngày, hàng giờ sống trong trăn trở, dằn vặt tội lỗi, bị trừng phạt bởi tòa án lương tâm của chính mình, mắc kẹt trong chuyến đò tâm trí mà không thể cập bến thanh thản được. Chọn lựa đề tài chiến tranh với việc đi sâu vào những góc khuất trong nội tâm của con người, mặt trái của hào quang, của vinh dự… từ đó khai phá mảng đề tài này một cách đa diện, triệt để và thêm giàu sức tố cáo; Nguyễn Quang Lập đã mang đến một truyện ngắn nhiều dấu ấn

Nguyễn Quang Lập viết về một người anh hùng bình dị, khác biệt so với hình tượng những người anh hùng khác mà ta thường thấy trong dòng văn học chống Mỹ. Người anh hùng của ông rất thường gặp trong cuộc sống hàng ngày, là một con người thầm lặng như bao gương mặt khác trong chiến tranh. Thầm lặng đến mức khi người ta vinh danh thì tên ông cũng chỉ sáng trên mặt báo được ở thời điểm đó, còn sau đó lại nhanh chóng trở lại với biệt danh “bác lái đò”. Anh hùng được mệnh danh “anh hùng” nhưng chiến công được kể đếm cũng rất mông lung, chỉ như là những giai thoại “nghe đâu đó” chứ không có quãng thời gian cụ thể, số lượng cụ thể... Anh hùng đó không mang trong mình những vết tích của chiến tranh, vì ông may mắn đến không ngờ, trải qua bằng ấy năm và bom đạn liên tục nhưng thân thể không có một vết xước nào. Anh hùng đó không thuộc một tổ chức đoàn thể, chính trị xã hội nào. Anh hùng đó sẵn sàng bật lại một vị tướng lĩnh cấp cao, không tuân thủ mệnh lệnh. Anh hùng đó cũng không được xây dựng với những hình ảnh đẹp về mục đích chiến đấu, lí tưởng sống. Nếu như những người chiến sĩ – nông dân của Chính Hữu trong kháng chiến chống Pháp bỏ lại ruộng nương ra đi vì lí tưởng; những chiến sĩ tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật mang theo “một trái tim” vì chí hướng chung; hay những chàng trai cô gái trong thơ Tố Hữu, các cô gái thanh niên xung phong trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, truyện ngắn Lê Minh Khuê; các chàng trai cô gái ra đi vì lí tưởng trong dòng nhật kí chiến tranh… thì “người anh hùng” trong Đò ơi chỉ có một tâm thế: đó là sự bất cần, không màng sống chết, có thể gói gọn trong một chữ “liều”! Sự khác biệt đó để lại dấu ấn riêng của Nguyễn Quang Lập với độc giả. Những người dân bình dị, thầm lặng và anh hùng như thế có lẽ có mặt khắp nơi trên đất nước Việt Nam những tháng ngày bão lửa, đã đóng góp theo cách rất riêng của mình vào công cuộc đấu tranh chung