Đỗ Quang

Đỗ Quang (1807 – 1866) tại xã Văn Lư, huyện Gia Lộc, phủ Ninh Giang, tỉnh Hải Dương (nay là thị trấn Gia Lộc, Hải Dương. Ông xuất thân trong gia đình khoa bảng; từ nhỏ đã thông minh, hiếu học, sớm vào thi cử và sau này làm quan dưới ba đời vua: Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.

Trong hơn ba mươi năm làm quan, Đỗ Quang giữ nhiều chức vụ quan trọng: tại các bộ trung ương như Công bộ, Lễ bộ, Quốc sử quán; đồng thời kiêm nhiệm các chức “Kinh diên giảng quan” — tức người giảng giải lịch pháp, lịch sử — và nhiều địa vị quan lại ở địa phương: Tri phủ, Án sát, Tuần phủ các tỉnh như Diễn Châu, Quảng Trị, Bắc Ninh, Nam Định, Gia Định...

Khi thực dân Pháp xâm lược (1858–1859), Đỗ Quang cùng lực lượng nghĩa quân dưới quyền Trương Định đứng ra bảo vệ đất nước. Sau thất thủ Gia Định năm 1859, triều đình đưa ông vào Nam giữ chức Thự Tuần phủ Gia Định để tổ chức kháng chiến. Ông được biết đến là vị quan thanh liêm, cần kiệm. Trong bối cảnh khó khăn của thành Gia Định, ông tính toán cẩn trọng việc công — dùng giấy tờ tiết kiệm, ưu tiên hàng cứu trợ dân nghèo, điều hành việc phát lương thực, gạo đê giúp dân vượt qua nạn khổ.

Không chỉ quan tâm đến chính sự, ông còn đặc biệt quan tâm đến dân sinh — nhiều lần tấu xin hoãn gông cùm cho phạm nhân, cho họ cơ hội “quy thuận phục vụ” để lập công chuộc tội thay vì xử phạt nặng. Ông cũng nhiều lần từ chối phong thưởng do vua ban, vì cho rằng việc chiêu mộ, lập lại trật tự cho dân đã là nhiệm vụ chứ không cần vinh lợi.

Với đức độ và tài năng, ông được triều đình tin cậy giao nhiều công việc khó nhọc: từ giảng lịch pháp — sử học — đến tổ chức lễ nghi, quản lý quân vụ, hậu cần kháng chiến Nam Kỳ. Sau một đời công phục, năm 1866, do bệnh nặng, Đỗ Quang xin ngừng việc quan để về quê dưỡng bệnh — song không qua khỏi, ông mất vào tháng 9 năm đó, hưởng dương 59 tuổi.

Sau khi ông mất, triều đình truy tặng chức “Tư Thiện đại phu, Lễ Bộ Thượng thư” và ban thụy hiệu Trang Lược. Người dân và đời sau tưởng nhớ, nhiều nơi đã lập lăng mộ, đền thờ; hiện nay có nhiều phố mang tên Đỗ Quang tại Hà Nội, Hải Dương, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh... để ghi nhớ công lao người đời.

Đỗ Quang được sử sách và hậu thế nhắc đến như mẫu mực của một quan thanh liêm, tài đức vẹn toàn: biết thương dân, thương đất nước, tận tâm với việc công, trung nghĩa với tổ quốc. Nhân cách và hành động của ông mãi là tấm gương sáng cho những thế hệ sau noi theo.