Đỗ Tất Lợi – Người thầy của nền Dược học Việt Nam, đưa cây thuốc dân gian lên giảng đường và vào đời sống

Thời kỳ lịch sử

Phần 1: Từ một cậu bé đến với thế giới của cây thuốc

Đỗ Tất Lợi sinh năm 1919.

Ông trưởng thành trong một thời kỳ mà y học Việt Nam đang đứng giữa hai thế giới.

Một bên là nền y học phương Tây đang được du nhập.

Một bên là kho kinh nghiệm chữa bệnh dân gian đã tồn tại hàng trăm, hàng nghìn năm.

Những người làm thuốc dân gian biết rất nhiều cây.

Biết lá nào cầm máu.

Rễ nào chữa đau.

Hạt nào trị giun.

Vỏ cây nào dùng khi sốt.

Nhưng phần lớn kiến thức ấy được truyền bằng kinh nghiệm.

Ít được ghi chép một cách có hệ thống.

Đỗ Tất Lợi bắt đầu đặt ra một câu hỏi:

Liệu có thể dùng khoa học hiện đại để kiểm chứng, phân loại và bảo tồn kho thuốc ấy hay không?

Câu hỏi đó sẽ theo ông gần như suốt cuộc đời.

Chú thích ảnh: Chân dung Giáo sư, dược sĩ Đỗ Tất Lợi – nhà nghiên cứu dược liệu và tác giả công trình “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”.

Phần 2: Chọn ngành Dược trong một đất nước còn thuộc địa

Thời trẻ, Đỗ Tất Lợi theo học ngành Dược.

Đó là một lựa chọn không đơn giản.

Ở Việt Nam thời thuộc địa, nền đào tạo dược học còn hạn chế.

Người Việt có rất ít cơ hội tiếp cận đầy đủ với nền khoa học dược hiện đại.

Nhưng chính hoàn cảnh đó càng khiến ông quan tâm đến câu chuyện:

Việt Nam có gì để tự mình làm thuốc?

Câu trả lời nằm ngay trong thiên nhiên.

Rừng núi Việt Nam có vô số loài cây.

Đồng bằng cũng có những loại thảo dược quen thuộc.

Những thứ người dân vẫn hái hàng ngày đôi khi chính là những nguyên liệu thuốc quý.

Nhưng nếu không nghiên cứu, chúng có thể bị quên lãng.

Đỗ Tất Lợi bắt đầu đi theo con đường kết hợp:

kinh nghiệm dân gian + dược học hiện đại + nghiên cứu thực nghiệm.

Đó sẽ trở thành phương pháp đặc trưng của ông.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa bối cảnh đào tạo dược học Việt Nam thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám; không gán trực tiếp cho Đỗ Tất Lợi nếu ảnh không có xác nhận nguồn.

Phần 3: Cách mạng Tháng Tám và một nền y tế phải tự đứng trên đôi chân mình

Năm 1945.

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Một nước Việt Nam độc lập ra đời.

Nhưng nền y tế lúc ấy cực kỳ thiếu thốn.

Thuốc men thiếu.

Dược sĩ thiếu.

Nguyên liệu nhập khẩu khó khăn.

Các cơ sở sản xuất thuốc còn nhỏ bé.

Rồi chiến tranh bắt đầu.

Cuối năm 1946, toàn quốc kháng chiến.

Đối với ngành Dược, điều đó có nghĩa:

phải tìm cách tự chủ.

Không thể chờ thuốc từ nước ngoài.

Không thể phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà máy dược phẩm bên ngoài.

Phải tìm nguyên liệu trong nước.

Phải nghiên cứu cách chế biến.

Phải đào tạo người.

Phải bảo đảm thuốc cho bộ đội và nhân dân.

Đỗ Tất Lợi bước vào đúng thời điểm mà kiến thức của ông trở nên đặc biệt cần thiết.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa hoạt động dược và sản xuất thuốc trong kháng chiến chống Pháp. Trong điều kiện thiếu thuốc nhập khẩu, việc khai thác nguồn dược liệu trong nước có ý nghĩa đặc biệt.

Phần 4: Khi cây thuốc trở thành một phần của hậu phương kháng chiến

Chiến tranh khiến mọi thứ trở nên khan hiếm.

Một viên thuốc có thể quý như một món hàng đặc biệt.

Một lọ thuốc sát trùng.

Một loại thuốc giảm đau.

Một thuốc trị sốt.

Một loại thuốc chữa bệnh đường ruột.

Tất cả đều cần thiết.

Nhưng Việt Nam có một nguồn tài nguyên mà chiến tranh không thể lấy đi:

cây cỏ.

Rừng Việt Bắc có dược liệu.

Các làng quê có cây thuốc.

Những người dân tộc có kinh nghiệm sử dụng thảo dược.

Các thầy thuốc Đông y giữ nhiều bài thuốc cổ.

Vấn đề là phải biến kho kinh nghiệm ấy thành tri thức có thể sử dụng rộng rãi.

Đỗ Tất Lợi dành nhiều công sức cho việc điều tra, thu thập và nghiên cứu cây thuốc Việt Nam.

Đó là một công việc vừa khoa học vừa thực tế.

Không chỉ hỏi:

“Cây này dùng làm gì?”

Mà phải hỏi:

“Tên khoa học là gì? Thành phần hóa học ra sao? Bộ phận nào dùng được? Liều lượng thế nào? Có độc không?”

Đó là lúc cây thuốc dân gian bắt đầu bước vào phòng thí nghiệm.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa hoạt động thu hái, nhận diện và nghiên cứu dược liệu trong điều kiện Việt Nam thời kháng chiến; không gán trực tiếp cho Đỗ Tất Lợi nếu không có nguồn xác nhận.

Phần 5: Người thầy đi tìm thuốc trong dân gian

Một trong những đóng góp đặc biệt của Đỗ Tất Lợi là ông không coi thường y học dân gian.

Ông tìm đến những người biết thuốc.

Những ông lang.

Những bà mế.

Những người dân miền núi.

Những người hái thuốc.

Những thầy thuốc Đông y.

Họ có thể không biết thuật ngữ hóa học.

Không biết tên khoa học.

Nhưng họ biết:

cây nào chữa bệnh gì.

Đỗ Tất Lợi ghi chép lại.

Đối chiếu.

Phân loại.

Nghiên cứu.

Và kiểm chứng bằng phương pháp khoa học.

Đó là cách ông làm một công việc rất quan trọng:

biến trí nhớ của cộng đồng thành tài sản tri thức của quốc gia.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa tri thức sử dụng cây thuốc trong cộng đồng Việt Nam. Đây là bối cảnh nghiên cứu dược liệu dân gian, không phải ảnh xác nhận Đỗ Tất Lợi.

Phần 6: Một cuốn sách bắt đầu từ những chuyến đi

Công việc của Đỗ Tất Lợi không diễn ra trong một thư viện duy nhất.

Ông phải đi.

Đi vào những vùng có cây thuốc.

Tìm người biết thuốc.

Ghi chép tên gọi địa phương.

Quan sát cây.

Thu mẫu.

Đối chiếu tài liệu.

Nghiên cứu tác dụng.

Rồi lại quay về phòng thí nghiệm.

Đó là một quy trình rất dài.

Một cây thuốc có thể có nhiều tên.

Một tên dân gian có thể chỉ nhiều loài khác nhau.

Một bài thuốc có thể được dùng theo nhiều cách.

Nếu ghi chép sai, kiến thức có thể gây nhầm lẫn.

Vì vậy, công việc của ông đòi hỏi sự chính xác rất cao.

Từng cây.

Từng bộ phận.

Từng công dụng.

Từng cách chế biến.

Dần dần, những ghi chép ấy tích tụ thành một kho tư liệu khổng lồ.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa công việc nghiên cứu, nhận diện và lưu giữ mẫu dược liệu; hoạt động thực địa và phòng thí nghiệm là nền tảng để hình thành các công trình của Đỗ Tất Lợi.

Phần 7: “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”

Rồi công trình lớn nhất của ông xuất hiện:

“Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”.

Đây không đơn giản là một cuốn sách về thuốc.

Nó là một kho dữ liệu về dược liệu Việt Nam.

Tên cây.

Tên địa phương.

Tên khoa học.

Bộ phận sử dụng.

Cách chế biến.

Công dụng.

Những kinh nghiệm sử dụng trong dân gian.

Và những thông tin khoa học liên quan.

Công trình được bổ sung, chỉnh sửa qua nhiều lần xuất bản.

Nó trở thành một trong những tài liệu quan trọng nhất về cây thuốc Việt Nam.

Đối với nhiều thế hệ:

dược sĩ,

bác sĩ,

sinh viên y dược,

thầy thuốc,

nhà nghiên cứu,

đây là một cuốn sách gần như không thể thiếu khi tìm hiểu về dược liệu trong nước.

Chú thích ảnh: Các ấn bản của công trình “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” – tác phẩm gắn liền nhất với tên tuổi Giáo sư Đỗ Tất Lợi.

Phần 8: Vì sao cuốn sách ấy quan trọng?

Có thể hôm nay chúng ta nhìn một cuốn sách dày về cây thuốc và nghĩ:

“Đó là một công trình nghiên cứu.”

Nhưng trong bối cảnh Việt Nam giữa thế kỷ XX, ý nghĩa của nó lớn hơn nhiều.

Bởi Việt Nam có một kho dược liệu rất lớn nhưng tri thức bị phân tán.

Ở một làng có một bài thuốc.

Ở một vùng núi có một loại cây.

Ở một cộng đồng có một cách chế biến.

Nhưng các kiến thức ấy có nguy cơ biến mất cùng người biết thuốc.

Đỗ Tất Lợi đã làm một việc giống như xây một thư viện sống của dược liệu Việt Nam.

Ông đưa những tri thức rời rạc về một hệ thống.

Và khi tri thức được ghi lại, thế hệ sau có thể tiếp tục kiểm chứng, nghiên cứu và phát triển.

Đó chính là giá trị lâu dài nhất của ông.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa việc sử dụng tài liệu dược học và nghiên cứu dược liệu trong đào tạo, nghiên cứu hiện đại.

Phần 9: Giữa chiến tranh chống Mỹ, cuộc chiến giữ nguồn thuốc

Sau năm 1954, miền Bắc bước vào một giai đoạn mới.

Nhưng chiến tranh lại trở nên ác liệt.

Một lần nữa, bài toán thuốc men trở thành vấn đề lớn.

Đỗ Tất Lợi tiếp tục nghiên cứu nguồn dược liệu trong nước.

Không phải cây nào cũng có thể thay thế thuốc hiện đại.

Ông không cổ súy việc dùng cây thuốc một cách tùy tiện.

Điều ông hướng tới là:

biết rõ cây gì, dùng thế nào và có giá trị gì.

Trong hoàn cảnh đất nước còn nghèo và nguồn thuốc hạn chế, đó là một hướng đi có ý nghĩa thực tế.

Dược liệu Việt Nam có thể cung cấp nguyên liệu cho một số loại thuốc.

Đông y có thể bổ sung cho hệ thống điều trị.

Và nghiên cứu khoa học có thể giúp loại bỏ những kinh nghiệm không chính xác.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa hoạt động ngành Dược miền Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và xây dựng hậu phương y tế.

Phần 10: Người thầy của những dược sĩ

Một công trình lớn không thể tồn tại nếu không có người tiếp nối.

Đỗ Tất Lợi hiểu điều ấy.

Ông dành nhiều năm cho giảng dạy và đào tạo cán bộ dược.

Trên bục giảng, ông không chỉ nói về tên thuốc.

Ông dạy sinh viên cách quan sát.

Cách đặt câu hỏi.

Cách kiểm chứng.

Cách phân biệt một cây thuốc với một loài cây gần giống.

Và quan trọng nhất:

không được biến kinh nghiệm dân gian thành niềm tin mù quáng.

Phải nghiên cứu.

Phải thử nghiệm.

Phải có bằng chứng.

Đó chính là cách ông đưa tư duy khoa học vào việc nghiên cứu y dược cổ truyền.

Phần 11: Nhà khoa học không chỉ ngồi trong phòng thí nghiệm

Điều làm nên nét đặc biệt của Đỗ Tất Lợi là ông kết hợp ba môi trường:

rừng – phòng thí nghiệm – giảng đường.

Ở rừng, ông tìm cây.

Trong phòng thí nghiệm, ông nghiên cứu.

Trên giảng đường, ông truyền lại.

Ba công việc tưởng như khác nhau nhưng thực ra nối thành một vòng tròn.

Cây thuốc → nghiên cứu → tri thức → đào tạo → thế hệ mới tiếp tục nghiên cứu.

Nhờ vậy, công việc của ông không kết thúc ở một công trình.

Nó tạo ra một phương pháp nghiên cứu.

Và phương pháp ấy tiếp tục ảnh hưởng đến ngành Dược liệu Việt Nam.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa mối liên hệ giữa nghiên cứu thực địa, phòng thí nghiệm và đào tạo trong nghiên cứu dược liệu.

Phần 12: Một kho báu mang tên “cây thuốc Việt Nam”

Nếu nhìn từ hiện tại, Việt Nam có hàng nghìn sản phẩm dược liệu và nhiều doanh nghiệp khai thác nguồn nguyên liệu bản địa.

Nhưng để có thể nghiên cứu và phát triển, trước hết phải biết:

chúng ta có những cây gì.

Đỗ Tất Lợi góp phần trả lời câu hỏi đó.

Ông đã dành hàng chục năm thống kê và mô tả các cây thuốc, vị thuốc được sử dụng ở Việt Nam.

Từ những loài rất quen thuộc.

Đến những cây chỉ mọc ở vùng núi.

Từ cây dùng làm thuốc dân gian.

Đến những dược liệu có giá trị kinh tế.

Mỗi mục trong sách là một mảnh nhỏ của bản đồ dược liệu Việt Nam.

Và khi hàng nghìn mảnh ghép được đặt cạnh nhau, người ta mới nhìn thấy quy mô thực sự của kho tài nguyên ấy.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa sự phong phú của hệ thực vật và nguồn dược liệu Việt Nam.

Phần 13: Sau năm 1975 – từ bảo tồn tri thức đến phát triển dược liệu

Đất nước thống nhất.

Một chương mới mở ra.

Đỗ Tất Lợi tiếp tục nghiên cứu và viết sách.

Nhưng nhiệm vụ lúc này không chỉ là bảo tồn tri thức.

Ngành Dược Việt Nam cần phát triển.

Cần xây dựng vùng nguyên liệu.

Cần tiêu chuẩn hóa dược liệu.

Cần nghiên cứu hoạt chất.

Cần đưa những kết quả nghiên cứu vào sản xuất.

Và cần đào tạo thế hệ mới.

Đỗ Tất Lợi tiếp tục đóng góp vào quá trình ấy bằng nghiên cứu, giảng dạy và xuất bản.

Ông trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của lĩnh vực dược liệu và thuốc có nguồn gốc thực vật ở Việt Nam.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa quá trình phát triển vùng dược liệu và nghiên cứu thuốc có nguồn gốc thực vật ở Việt Nam sau năm 1975.

Phần 14: Điều đáng quý nhất – ông không để tri thức chết cùng mình

Một nhà nghiên cứu có thể viết hàng trăm công trình.

Nhưng nếu công trình không có người đọc, nó sẽ chết.

Đỗ Tất Lợi làm điều ngược lại.

Ông viết theo cách để người khác có thể sử dụng.

Sinh viên có thể đọc.

Dược sĩ có thể tra cứu.

Thầy thuốc có thể tham khảo.

Nhà nghiên cứu có thể tiếp tục kiểm chứng.

Người quan tâm đến cây thuốc có thể tìm hiểu.

Vì thế, sách của ông không chỉ nằm trong thư viện.

Nó đi vào:

giảng đường – phòng nghiên cứu – nhà thuốc – bệnh viện – gia đình.

Đó là một trong những lý do công trình của ông có sức sống lâu dài.

Phần 15: Người thầy và những danh hiệu

Đóng góp của Đỗ Tất Lợi được Nhà nước ghi nhận bằng nhiều danh hiệu.

Ông được phong Giáo sư và được trao nhiều phần thưởng, huân chương.

Nhưng với những người từng học và làm việc cùng ông, điều đáng nhớ hơn có lẽ là sự tận tụy với nghề.

Một người có thể trở thành giáo sư nhờ những công trình.

Nhưng để trở thành người thầy, cần nhiều hơn thế.

Cần kiên nhẫn.

Cần truyền cảm hứng.

Cần đào tạo người khác.

Và cần sống đúng với những gì mình dạy.

Đỗ Tất Lợi dành cả đời để nghiên cứu và truyền lại tri thức.

Đó là lý do tên tuổi ông gắn với hai chữ:

người thầy.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Giáo sư Đỗ Tất Lợi trong hoạt động khoa học, giảng dạy và những năm cuối sự nghiệp.

Phần 16: Một đời người nhìn lại từ những trang sách

Đỗ Tất Lợi qua đời năm 2013, hưởng thọ 94 tuổi.

Ông đã sống gần trọn một thế kỷ.

Một thế kỷ mà Việt Nam trải qua những biến động lớn nhất:

thuộc địa,

Cách mạng Tháng Tám,

kháng chiến chống Pháp,

kháng chiến chống Mỹ,

thống nhất đất nước,

và công cuộc đổi mới.

Trong tất cả những giai đoạn ấy, ông vẫn giữ một mạch công việc:

nghiên cứu thuốc cho người Việt.

Không phải bằng những khẩu hiệu lớn.

Mà bằng những cây thuốc.

Những mẫu vật.

Những chuyến đi.

Những trang ghi chép.

Những thí nghiệm.

Những bài giảng.

Và những cuốn sách.

Chú thích ảnh: Chân dung và tư liệu về Giáo sư Đỗ Tất Lợi trong những năm cuối đời – khi công trình nghiên cứu dược liệu của ông đã trở thành tài liệu kinh điển của ngành Dược Việt Nam.

Lời kết: Người giữ lại ký ức của những cây thuốc Việt Nam

Có những nhà khoa học đi tìm những điều chưa từng được biết đến.

Đỗ Tất Lợi làm một việc khác.

Ông đi tìm những điều người Việt đã biết từ lâu nhưng có nguy cơ bị quên mất.

Một cây thuốc mọc bên bờ ruộng.

Một loại lá mọc trong rừng.

Một bài thuốc của người dân tộc.

Một kinh nghiệm của ông lang.

Một vị thuốc Đông y.

Những thứ ấy có thể biến mất theo thời gian.

Nếu không ai ghi lại.

Nếu không ai nghiên cứu.

Nếu không ai truyền cho thế hệ sau.

Đỗ Tất Lợi đã dành cả cuộc đời để ngăn điều đó xảy ra.

Ông không chỉ hỏi:

“Cây này chữa được bệnh gì?”

Ông còn hỏi:

“Tên khoa học của nó là gì?”

“Thành phần nào tạo nên tác dụng?”

“Có thể dùng ở liều nào?”

“Có độc không?”

“Làm thế nào để người sau có thể tiếp tục nghiên cứu?”

Đó là lúc kinh nghiệm dân gian bước sang một thế giới khác:

thế giới của khoa học.

Và chính ở đó, Đỗ Tất Lợi để lại dấu ấn lớn nhất.

Ông đã góp phần xây dựng một cây cầu giữa:

y học cổ truyền và khoa học hiện đại,
giữa người dân và phòng thí nghiệm,
giữa rừng cây và giảng đường,
giữa kinh nghiệm của cha ông và tri thức của thế hệ sau.

Trong những năm đất nước chiến tranh, việc nghiên cứu cây thuốc còn có một ý nghĩa rất thực tế.

Khi thuốc ngoại nhập khan hiếm, nguồn dược liệu trong nước trở nên quý giá.

Nhưng Đỗ Tất Lợi không chỉ nhìn cây thuốc như một thứ có thể thay thế thuốc ngoại.

Ông nhìn nó như một phần tài sản khoa học của đất nước.

Nếu Việt Nam có một loài cây quý, phải biết nó là gì.

Nếu người dân có một bài thuốc hay, phải ghi lại.

Nếu kinh nghiệm ấy đúng, phải nghiên cứu sâu hơn.

Nếu không đúng, phải chỉ ra giới hạn.

Đó chính là thái độ khoa học.

Và đó cũng là lý do công trình của ông vượt qua thời gian.

“Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” không chỉ là một cuốn sách.

Nó giống như một bản ký ức bằng chữ của thiên nhiên Việt Nam.

Trong đó có rừng.

Có đồng ruộng.

Có làng quê.

Có những người dân từng biết cách dùng cây cỏ để chữa bệnh.

Và có cả dấu chân của một người thầy thuốc đã dành hàng chục năm đi tìm, ghi chép và kiểm chứng.

Đỗ Tất Lợi qua đời năm 2013.

Nhưng mỗi khi một sinh viên Dược mở sách tìm một vị thuốc Việt Nam, mỗi khi một nhà nghiên cứu tra cứu một loài cây, mỗi khi một người thầy thuốc muốn tìm hiểu kinh nghiệm sử dụng dược liệu, tên ông lại xuất hiện.

Đó là cách một người thầy tiếp tục sống sau khi đã qua đời:

không phải bằng tượng đài, mà bằng tri thức.

Một đời người có thể kết thúc.

Một cuốn sách có thể cũ đi.

Nhưng nếu tri thức được truyền từ người này sang người khác, nó vẫn tiếp tục sống.

Và Đỗ Tất Lợi đã dành cả cuộc đời để làm cho tri thức về cây thuốc Việt Nam không bị thất truyền.

Có lẽ vì vậy, khi nhắc đến ông, không chỉ nên gọi:

Giáo sư Đỗ Tất Lợi.

Hãy nhớ ông như:

người đã dành cả cuộc đời đi tìm thuốc trong chính đất nước mình.

Và từ những cây thuốc tưởng như bình dị ấy, ông đã góp phần xây dựng một kho tri thức mà nhiều thế hệ người Việt tiếp tục sử dụng.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh cuối ưu tiên chân dung xác thực của Giáo sư Đỗ Tất Lợi, hình ảnh gắn với công trình “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” và hoạt động nghiên cứu – đào tạo của ông. Di sản lớn nhất ông để lại là hệ thống tri thức về dược liệu Việt Nam được nhiều thế hệ tiếp tục sử dụng.