Đỗ Văn Y - Nhà Yêu nức Đồng Tháp

Ông Đỗ Văn Y, sinh năm 1892, tại làng Hòa An, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc (nay là xã Hòa An, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp), trong một gia đình dòng dõi quí tộc thời phong kiến.

Ông tốt nghiệp Trường Sư phạm Gia Định nhưng không đi dạy. Hưởng ứng phong trào Duy Tân, ông xuất dương hoạt động cứu nước cùng với Huỳnh Thúc Kháng và Duy Toản. Thông thạo tiếng Đức, ông từng là Bí thư của Kỳ Ngoại hầu Cường Để trong cuộc Âu du. Ít lâu, ông bị trục xuất khỏi nước Pháp, đưa về Sài Gòn, rồi bị quản thúc một thời gian. Kế đến, ông xuống Cần Thơ làm quản lý cho nhà in An Hà.

Sau nhiều năm hoạt động yêu nước bị thất bại, về cuối đời, ông chuyên nghiên cứu văn học yêu nước miền Nam.

Năm 1946, ông đắc cử đại biểu Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau khi Pháp tái chiếm Nam Bộ, ông bị Pháp bắt giam, đến năm 1948 mới được trả tự do. Sau đó, ông lên sống ở Sài Gòn và mất ở đây năm 1968, hưởng thọ 76 tuổi¹.

Hai bài thơ Con gà nòi và Ngôi tù, nói lên chí khí, lòng yêu nước và sự lạc quan cách mạng của ông.

CON GÀ NÒI²

Nửa đêm thức dậy tối đen mờ,
Cất tiếng kêu người gáy ó o.
Đổ máu trường trung lòng chẳng gớm,
Xáo mình chiến hậu tiếng không ô.
Dòng nòi quyết giữ danh trọn vẹn,

¹ Nguyễn Q Thắng - Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (in lần thứ 5), NXB Văn hóa 1999, Tr.206-207.
² Trần Quang Hợp, Cao Lãnh đến... 1954, Sài Gòn, 1963, Tr.103, 149.

Nguồn: Đồng Tháp nhân vật chí (2015)