ĐÓA HOA KIÊN CƯỜNG NGUYỄN THỊ QUANG THÁI

Có những con người đi qua lịch sử bằng những chiến công vang dội, được nhiều thế hệ nhắc tên. Nhưng cũng có những người chọn sống và hy sinh một cách lặng lẽ, để lại phía sau một cuộc đời ngắn ngủi mà sáng trong như một ngọn lửa. Với tôi, liệt sĩ Nguyễn Thị Quang Thái là một người như thế.

Bà sinh năm 1915 tại thành phố Vinh, Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Chị gái của bà là nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai. Được người chị dìu dắt, Quang Thái sớm tiếp xúc với tư tưởng yêu nước và con đường cách mạng. Khi nhiều thiếu nữ cùng trang lứa còn sống trong sự che chở của gia đình, bà đã lựa chọn một con đường đầy gian nan, nơi phía trước là tù đày, mất mát và thậm chí cả cái chết.

Năm 1929, sau khi học xong tiểu học tại Vinh, Nguyễn Thị Quang Thái vào Huế học tại Trường nữ sinh Đồng Khánh. Tại đây, cô nữ sinh trẻ tích cực tham gia phong trào học sinh yêu nước và được giao nhiệm vụ phát triển tổ “nữ sinh đỏ”. Chính trong những năm tháng ấy, bà gặp người thanh niên cách mạng Võ Nguyên Giáp. Ban đầu, họ đến với nhau với tư cách những người đồng chí, cùng chung một lý tưởng, rồi tình cảm dần nảy nở giữa những ngày tháng đấu tranh đầy hiểm nguy.

Năm 1931, khi mới khoảng 16 tuổi, Nguyễn Thị Quang Thái bị thực dân Pháp bắt và giam tại nhà lao Thừa Phủ ở Huế.

Một thiếu nữ mới mười sáu tuổi phải bước qua cánh cửa nhà tù lạnh lẽo. Phía trước là những bức tường dày, song sắt và những cuộc thẩm vấn. Nhưng tuổi trẻ không khiến bà sợ hãi.

Trong lao tù, Quang Thái đã thể hiện một tinh thần bất khuất. Bà căn dặn những người cùng bị giam rằng không được tố giác đồng đội và luôn giữ vững khí tiết của người làm cách mạng. Những câu thơ bà viết trong tù cũng thể hiện quyết tâm sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng.

Cuối năm 1931, bà được trả tự do trước thời hạn nhưng bị trục xuất khỏi Huế và quản thúc tại quê nhà. Trở về Vinh, Nguyễn Thị Quang Thái tiếp tục giúp mẹ buôn bán, đồng thời bí mật tham gia hoạt động cách mạng.

Ngày 28 tháng 9 năm 1935, Nguyễn Thị Quang Thái và Võ Nguyên Giáp tổ chức lễ cưới tại Vinh. Sau đó, hai người ra Hà Nội sinh sống và tiếp tục hoạt động cách mạng.

Cuộc sống gia đình của họ không giống một gia đình bình thường. Tình yêu của hai người luôn gắn với nhiệm vụ và lý tưởng cứu nước. Quang Thái từng thi đỗ vào trường y tại Hà Nội, nhưng vì tham gia phong trào cách mạng nên việc học của bà bị gián đoạn. Bà còn tích cực tham gia phong trào Truyền bá Quốc ngữ, vận động và tổ chức các lớp học cho người dân.

Cuối năm 1939, con gái Võ Hồng Anh ra đời.

Giữa những năm tháng đầy biến động, có lẽ đó là khoảng thời gian hạnh phúc nhất của gia đình nhỏ. Nhưng hạnh phúc ấy không kéo dài.

Đầu năm 1940, phong trào cách mạng bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội. Theo yêu cầu của tổ chức, Võ Nguyên Giáp phải rời Việt Nam sang Trung Quốc hoạt động cùng đồng chí Phạm Văn Đồng.

Quang Thái hiểu rằng chồng mình đang đứng trước một nhiệm vụ lớn. Dù con gái còn rất nhỏ, bà vẫn động viên chồng lên đường, nhận phần khó khăn về phía mình.

Đầu tháng 5 năm 1940, trên đường Cổ Ngư – nay là đường Thanh Niên ở Hà Nội – Nguyễn Thị Quang Thái bế con gái nhỏ đến chia tay chồng.

Không ai trong hai người biết rằng đó là lần cuối cùng họ được nhìn thấy nhau.

Sau khi chồng đi hoạt động, Quang Thái gửi con gái về Quảng Bình nhờ ông bà nội chăm sóc. Còn bà ở lại tiếp tục con đường đã lựa chọn, trở thành liên lạc viên của Trung ương Đảng.

Năm 1941, khi người chị Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp đưa ra xét xử tại Sài Gòn, Quang Thái đã tìm cách vào Nam, thuê luật sư bào chữa và cố gắng tìm đường vào nhà tù thăm chị. Nhưng rồi Nguyễn Thị Minh Khai bị kết án tử hình.

Mất chị, xa chồng, phải gửi con cho ông bà chăm sóc, nhưng Nguyễn Thị Quang Thái vẫn không từ bỏ nhiệm vụ.

Ngày 1 tháng 6 năm 1942, thực dân Pháp bắt bà. Sau đó, Tòa Đại hình Hà Nội tuyên án 16 năm tù và đưa bà vào nhà tù Hỏa Lò.

Đó là những năm tháng khốc liệt nhất trong cuộc đời người nữ chiến sĩ.

Trong những căn phòng giam chật hẹp và khắc nghiệt của Hỏa Lò, bà bị tra hỏi nhằm tìm ra đường dây liên lạc của cách mạng. Tuy nhiên, theo các tư liệu được công bố, Nguyễn Thị Quang Thái vẫn giữ bí mật của tổ chức và không khai báo về đồng đội.

Không chỉ kiên cường trước kẻ thù, bà còn chăm sóc những người tù khác, động viên chị em cùng đấu tranh, tổ chức dạy chữ và dạy tiếng Pháp trong tù.

Cuối năm 1943, nhà tù Hỏa Lò xảy ra dịch thương hàn.

Với chút kiến thức y khoa từng được học, Quang Thái chăm sóc những người mắc bệnh mà không ngại nguy hiểm. Rồi chính bà cũng nhiễm bệnh.

Biết mình khó qua khỏi, điều bà mong mỏi nhất là được gặp lại cô con gái bé nhỏ.

Bà nhắn gia đình đưa Võ Hồng Anh từ Quảng Bình ra Hà Nội. Hai bà cháu đã lên tàu đi gặp mẹ. Nhưng giữa đường, vì đường sắt bị ném bom, chuyến đi buộc phải quay trở lại.

Người mẹ trẻ đã không thể nhìn thấy con lần cuối.

Sau sự đấu tranh của các tù chính trị, Nguyễn Thị Quang Thái được đưa ra bệnh viện chữa trị. Nhưng sức khỏe đã kiệt quệ.

Ngày 29 tháng 1 năm 1944, bà qua đời khi mới 29 tuổi.

Chỉ hơn một năm sau, Cách mạng Tháng Tám thành công.

Người phụ nữ đã dành cả tuổi thanh xuân cho ngày độc lập ấy lại không thể tận mắt nhìn thấy lá cờ của một đất nước tự do.

Điều khiến tôi xúc động nhất khi tìm hiểu về Nguyễn Thị Quang Thái không phải chỉ là những năm tháng tù đày hay sự hy sinh của bà. Điều khiến tôi nhớ nhất chính là cách bà phải lựa chọn giữa những điều mà bất kỳ người phụ nữ nào cũng trân quý: gia đình, chồng con và lý tưởng.

Bà yêu chồng, thương con nhưng vẫn chấp nhận cuộc chia ly vì đất nước.

Bà là một người mẹ, nhưng phải gửi đứa con chưa đầy tuổi cho ông bà để tiếp tục hoạt động.

Bà là một người vợ, nhưng cuộc chia tay bên đường Cổ Ngư năm 1940 lại trở thành cuộc chia tay vĩnh viễn.

Và bà là một người con của Tổ quốc, đã giữ trọn lựa chọn của mình cho đến phút cuối cùng.

Võ Nguyên Giáp lúc ấy đang hoạt động bí mật nên không hề biết vợ đã mất. Mãi đến khoảng tháng 4 năm 1945, khi tham dự Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kỳ, ông mới nhận được tin Nguyễn Thị Quang Thái đã hy sinh.

Tôi thử hình dung khoảnh khắc ấy.

Người thanh niên năm nào đã từng gặp Quang Thái trên con đường hoạt động cách mạng giờ đang đứng trước những nhiệm vụ lớn lao của dân tộc. Còn cô nữ sinh Đồng Khánh với đôi mắt sáng, người đồng chí, người vợ và người mẹ của con ông đã mãi mãi nằm lại ở tuổi 29.

Lịch sử sau này nhớ đến Đại tướng Võ Nguyên Giáp với những chiến thắng vĩ đại. Nhưng phía sau cuộc đời ông cũng có một người phụ nữ đã âm thầm chia sẻ lý tưởng, chấp nhận mất mát và hy sinh cả cuộc đời mình cho cách mạng.

Nguyễn Thị Quang Thái không sống đến ngày đất nước giành độc lập.

Nhưng chính những con người như bà đã góp phần làm nên ngày độc lập ấy.

Hơn tám mươi năm đã trôi qua, thế hệ chúng tôi hôm nay lớn lên trong hòa bình. Chúng tôi được đến trường, được sống bên gia đình và được tự do lựa chọn tương lai của mình. Đôi khi những điều ấy trở nên quá quen thuộc đến mức chúng tôi quên rằng đã có những thế hệ phải đánh đổi cả tuổi thanh xuân để giành lấy.

Câu chuyện của Nguyễn Thị Quang Thái giúp tôi hiểu rằng “thời hoa lửa” không chỉ có tiếng súng và những trận đánh.

Thời hoa lửa còn là một cô gái mười sáu tuổi không khuất phục trong nhà tù.

Là một người vợ đứng bên đường Cổ Ngư tiễn chồng đi làm nhiệm vụ mà không biết đó là lần cuối gặp nhau.

Là một người mẹ trong những ngày cuối đời vẫn chỉ mong được nhìn thấy con gái.

Và là một nữ chiến sĩ ra đi ở tuổi hai mươi chín, khi mùa xuân độc lập của dân tộc chỉ còn cách hơn một năm nữa.

Cuộc đời Nguyễn Thị Quang Thái tuy ngắn ngủi nhưng ánh sáng từ sự hy sinh ấy vẫn còn lại.

Đó là một đóa hoa nở giữa những năm tháng lửa, một câu chuyện để thế hệ trẻ hôm nay biết trân trọng hòa bình, sống có trách nhiệm hơn với gia đình, với cộng đồng và với đất nước.