Đoàn Công Tính - Người ghi lại chiến tranh qua những khoảnh khắc trên chiến trường

Từ người lính đến phóng viên chiến trường

Đoàn Công Tính sinh năm 1943, quê ở Nam Định. Ông nhập ngũ khi còn trẻ và sau đó trở thành phóng viên, nhiếp ảnh gia của Báo Quân đội Nhân dân.

Việc trở thành một phóng viên chiến trường trong những năm chiến tranh đồng nghĩa với việc phải chấp nhận một công việc vô cùng nguy hiểm. Thay vì đứng ở một vị trí an toàn, người phóng viên phải tìm cách tiếp cận những nơi đang diễn ra chiến sự để ghi lại hình ảnh.

Đoàn Công Tính đã dành nhiều năm đi cùng các đơn vị quân đội trên những chiến trường khác nhau. Máy ảnh trở thành công cụ để ông ghi lại những gì đang xảy ra trước mắt mình.

Nhưng để có được một bức ảnh đẹp trong chiến tranh không đơn giản là chuyện “đứng đó và chụp”. Người nhiếp ảnh phải hiểu chiến trường, biết cách di chuyển, lựa chọn thời điểm và đôi khi phải chấp nhận những nguy hiểm giống như chính những người lính mà mình đang tác nghiệp.

Người nhiếp ảnh không đứng ngoài cuộc chiến

Điểm đặc biệt trong những tác phẩm của Đoàn Công Tính là ông thường xuất hiện ở rất gần chiến trường. Ông từng có mặt tại nhiều mặt trận ác liệt, trong đó nổi bật nhất là chiến trường Quảng Trị năm 1972. Đây là một trong những chiến trường khốc liệt nhất của cuộc chiến. Các trận đánh diễn ra với cường độ cao, đặc biệt tại khu vực Thành cổ Quảng Trị.

Trong hoàn cảnh ấy, Đoàn Công Tính cùng các phóng viên chiến trường tìm cách tiếp cận các đơn vị đang chiến đấu để ghi lại hình ảnh. Những bức ảnh được tạo ra từ những chuyến đi ấy sau này trở thành tư liệu lịch sử có giá trị, bởi chúng cho phép người xem nhìn thấy cuộc chiến không chỉ qua bản đồ hay những con số, mà qua gương mặt và hành động của những con người cụ thể.

Những bức ảnh ở Thành cổ Quảng Trị

Năm 1972, cuộc chiến tại Quảng Trị diễn ra vô cùng ác liệt. Thành cổ Quảng Trị trở thành một trong những biểu tượng của cuộc chiến. Trong khoảng thời gian này, Đoàn Công Tính đã có mặt tại chiến trường và ghi lại nhiều hình ảnh về những người lính chiến đấu tại đây.

Những bức ảnh ấy không chỉ cho thấy sức tàn phá của bom đạn mà còn phản ánh tinh thần của những người lính giữa một chiến trường gần như bị hủy diệt. Có những bức ảnh ghi lại cảnh bộ đội vượt sông, vận chuyển thương binh, chiến đấu hoặc nghỉ ngơi trong những khoảng thời gian hiếm hoi.

Điều khiến những hình ảnh này trở nên đặc biệt là chúng không cố biến người lính thành những nhân vật xa lạ hay bất khả chiến bại. Trái lại, người xem có thể nhìn thấy sự mệt mỏi, căng thẳng nhưng cũng có tình đồng đội và niềm tin của họ.

“Những cô gái bên Thành cổ”

Một trong những mảng hình ảnh đáng nhớ của Đoàn Công Tính là những bức ảnh về nữ dân quân, thanh niên xung phong và những người phụ nữ tham gia phục vụ chiến trường. Trong chiến tranh, phụ nữ không chỉ ở hậu phương. Nhiều người tham gia vận chuyển thương binh, tải đạn, làm giao liên, cứu thương hoặc trực tiếp tham gia lực lượng vũ trang.

Ống kính của Đoàn Công Tính đã ghi lại những hình ảnh ấy giữa một chiến trường vốn thường được nhìn nhận qua hình ảnh của những người lính nam. Nhờ vậy, câu chuyện chiến tranh trở nên đầy đủ hơn. Đó không chỉ là câu chuyện của những người trực tiếp cầm súng mà còn là câu chuyện của hàng triệu con người ở phía sau và bên cạnh chiến trường.

“Cô gái tải đạn” – vẻ đẹp giữa chiến tranh

Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy trong ảnh của Đoàn Công Tính là khả năng tìm thấy những khoảnh khắc rất đời thường giữa một hoàn cảnh phi thường. Một cô gái đang tải đạn. Một người lính đang nghỉ. Những đồng đội nhìn nhau sau một trận đánh. Một nhóm chiến sĩ vượt qua dòng nước. Những khoảnh khắc ấy thoạt nhìn rất bình thường, nhưng chính sự bình thường đó lại khiến chúng trở nên có giá trị. Bởi chiến tranh không chỉ tồn tại trong tiếng bom và tiếng súng. Phần lớn thời gian của một người lính có thể là chờ đợi, hành quân, ăn uống, chăm sóc đồng đội và cố gắng sống sót qua ngày tiếp theo. Đoàn Công Tính đã ghi lại được những khoảng thời gian ấy.

Máy ảnh giữa bom đạn

Để hiểu giá trị của những bức ảnh chiến trường, cần hình dung điều kiện mà các nhiếp ảnh gia lúc đó phải làm việc. Không có máy ảnh kỹ thuật số. Không có màn hình để kiểm tra ngay bức ảnh vừa chụp. Không có khả năng chụp hàng trăm tấm rồi lựa chọn sau. Mỗi cuộn phim đều có giới hạn, người nhiếp ảnh phải tính toán từng lần bấm máy. Sau khi chụp, phim còn phải được bảo quản và tráng rửa trong điều kiện chiến tranh.

Một khoảnh khắc chỉ xuất hiện trong vài giây có thể không bao giờ quay lại. Vì vậy, khả năng quan sát và phản xạ của người chụp đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Với Đoàn Công Tính, điều đó còn khó hơn bởi ông thường phải tác nghiệp trong những khu vực đang có giao tranh.

Nhiếp ảnh không chỉ để tuyên truyền

Trong thời chiến, ảnh báo chí có vai trò tuyên truyền và cổ vũ tinh thần rất rõ ràng. Những bức ảnh về chiến sĩ, dân công và các chiến thắng được sử dụng để truyền tải hình ảnh về cuộc chiến tới hậu phương.

Nhưng giá trị của ảnh chiến trường không dừng lại ở thời điểm nó được công bố. Nhiều thập niên sau, những bức ảnh ấy trở thành tư liệu lịch sử trực quan.

Một bản báo cáo có thể cho chúng ta biết một đơn vị đã chiến đấu ở đâu và trong thời gian nào. Nhưng một bức ảnh có thể cho chúng ta thấy người lính lúc ấy mặc gì, mang theo những gì, khuôn mặt ra sao và họ sống như thế nào giữa chiến trường. Đó là thứ mà những dòng chữ đôi khi không thể truyền tải đầy đủ.

Người kể chuyện bằng hình ảnh

Nếu một nhà văn kể chiến tranh bằng câu chữ, một nhạc sĩ kể chiến tranh bằng giai điệu thì nhiếp ảnh gia kể chiến tranh bằng khoảnh khắc. Đoàn Công Tính đã chọn cách thứ ba. Ông không thể ghi lại mọi trận đánh. Không thể chụp mọi người lính. Nhưng qua hàng nghìn khoảnh khắc được ghi lại, ông góp phần tạo nên một bức tranh rộng hơn về chiến tranh Việt Nam. Trong những bức ảnh ấy có chiến đấu, có mất mát, có sự khốc liệt nhưng cũng có những nụ cười. Chính những khoảnh khắc rất đời thường ấy khiến ảnh chiến trường của ông có sức sống lâu dài.

Sau chiến tranh

Sau năm 1975, Đoàn Công Tính tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực báo chí và nhiếp ảnh. Những tác phẩm của ông được giới thiệu tại nhiều triển lãm trong nước và quốc tế, góp phần đưa hình ảnh chiến tranh Việt Nam đến với công chúng. Nhìn lại sự nghiệp của ông, có thể thấy một điều khá đặc biệt: ông vừa là người lính, vừa là nhà báo, vừa là người ghi chép lịch sử bằng hình ảnh.

Vị trí ấy giúp ông có một góc nhìn rất khác. Ông hiểu người lính từ bên trong, nhưng đồng thời cũng có nhiệm vụ của một người quan sát và ghi lại. Có lẽ chính điều đó giúp những bức ảnh của ông giữ được cảm giác rất gần với đời sống.

Khi chiến tranh trở thành ký ức

Ngày nay, thế hệ trẻ có thể biết đến những chiến dịch như Quảng Trị 1972, Điện Biên Phủ hay Chiến dịch Hồ Chí Minh thông qua sách giáo khoa, tài liệu và các bộ phim lịch sử. Nhưng những hình ảnh do các nhiếp ảnh gia chiến trường để lại giúp lịch sử trở nên cụ thể hơn.

Một người lính từng là một con người bằng xương bằng thịt. Một chiến trường từng là nơi có những con người sống, chiến đấu và hy sinh. Một dòng sông, một con đường hay một bức tường đổ nát từng chứng kiến những câu chuyện mà ngày nay chúng ta chỉ có thể tìm hiểu qua tư liệu. Đoàn Công Tính đã dùng chiếc máy ảnh của mình để giữ lại một phần những khoảnh khắc ấy.

Người giữ lại những khoảnh khắc không thể lặp lại

Có những người tham gia chiến tranh bằng khẩu súng. Có người bằng những chuyến xe vận tải. Có người bằng những bài hát, bài thơ. Và cũng có những người mang theo một chiếc máy ảnh. Đoàn Công Tính thuộc về nhóm cuối cùng. Ông không chỉ chụp những trận đánh để ghi lại chiến thắng. Ông chụp những con người ở giữa trận đánh.

Đó là điểm khiến những tác phẩm của ông có giá trị vượt ra ngoài một bài báo hay một bức ảnh tuyên truyền. Chúng trở thành ký ức bằng hình ảnh về một thế hệ đã sống qua chiến tranh. Bởi khi tiếng súng đã im, những người lính dần trở về cuộc sống bình thường, thì những bức ảnh vẫn còn ở đó - lặng lẽ kể lại rằng họ từng tồn tại, từng chiến đấu và từng đi qua một thời kỳ mà lịch sử Việt Nam không thể nào quên.