Đoàn Công Tính – Người "viết sử bằng ánh sáng" giữa 81 ngày đêm Thành cổ Quảng Trị
Trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, có những nhà báo không chỉ cầm bút, cầm máy ảnh để ghi lại sự thật, mà còn trực tiếp đối mặt với bom đạn, sống và chiến đấu cùng những người lính nơi tuyến lửa. Nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Công Tính là một trong những người như thế.
Sinh năm 1943 tại Nam Định, Đoàn Công Tính nhập ngũ khi mới 19 tuổi. Từ một cán bộ quân sự, ông chuyển sang làm phóng viên ảnh của Báo Quân đội nhân dân vì niềm đam mê đặc biệt với nhiếp ảnh. Mang trên vai hai chiếc máy ảnh, ba lô đựng phim và khẩu súng AK, ông theo bước chân các đơn vị chiến đấu từ Đường 9 – Nam Lào, Trường Sơn đến Quảng Trị, ghi lại những khoảnh khắc chân thực nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Mùa hè năm 1972, khi Thành cổ Quảng Trị trở thành "chảo lửa" của cuộc chiến 81 ngày đêm, nhiều người khuyên phóng viên không nên vào vì mức độ ác liệt quá lớn. Nhưng Đoàn Công Tính đã tìm mọi cách vượt sông Thạch Hãn để có mặt giữa trận địa. Ông quan niệm, nếu người lính đang chiến đấu và hy sinh từng giờ thì người làm báo cũng phải có mặt để ghi lại sự thật của lịch sử. Chính quyết tâm ấy đã giúp ông trở thành một trong số rất ít phóng viên trực tiếp tác nghiệp ngay trong Thành cổ Quảng Trị.
Giữa bom B-52, pháo kích và những trận chiến khốc liệt, Đoàn Công Tính vẫn kiên trì bấm máy. Mỗi lần đưa máy ảnh lên là một lần đối mặt với ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Có thời điểm, trước khi vượt sông vào Thành cổ, ông cẩn thận ghi dòng nhắn gửi vào những cuộn phim: nếu chẳng may hy sinh, xin chuyển số phim này về tòa soạn Báo Quân đội nhân dân. Với ông, những thước phim ấy không chỉ là tài sản nghề nghiệp mà còn là bằng chứng lịch sử phải được gìn giữ bằng mọi giá.
Trong hàng nghìn bức ảnh của Đoàn Công Tính, nổi tiếng nhất là tác phẩm "Nụ cười Thành cổ" (còn được biết đến với tên "Nụ cười chiến thắng"). Bức ảnh ghi lại hình ảnh những chiến sĩ ngồi trong chiến hào, phía sau là Thành cổ đổ nát vì bom đạn nhưng trên gương mặt họ vẫn rạng rỡ nụ cười lạc quan. Nụ cười ấy không phải sự vô tư trước hiểm nguy, mà là niềm tin sắt son vào thắng lợi cuối cùng. Nhiều chiến sĩ trong bức ảnh sau đó đã anh dũng hy sinh, khiến tác phẩm càng trở nên thiêng liêng và xúc động hơn.
Đối với Đoàn Công Tính, mỗi bức ảnh đều là câu chuyện về con người. Ông từng chia sẻ rằng trước khi chụp, ông thường trò chuyện với các chiến sĩ để hiểu họ muốn gửi điều gì đến gia đình và hậu phương. Vì thế, những bức ảnh của ông không chỉ phản ánh chiến tranh mà còn lưu giữ vẻ đẹp của tình đồng đội, lòng yêu nước và khát vọng hòa bình của một thế hệ thanh niên Việt Nam.
Sau ngày đất nước thống nhất, Đoàn Công Tính vẫn nhiều lần trở lại Quảng Trị. Mỗi lần đứng bên dòng Thạch Hãn hay trong khuôn viên Thành cổ, ông đều lặng người nhớ về những đồng đội đã ngã xuống. Với ông, Quảng Trị không chỉ là chiến trường cũ mà còn là nơi gửi lại một phần tuổi trẻ, một phần ký ức và cả những người bạn mãi mãi không trở về.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những bức ảnh của Đoàn Công Tính vẫn là những tư liệu lịch sử vô giá. Chúng giúp thế hệ hôm nay hình dung rõ hơn về sự khốc liệt của chiến tranh, về ý chí kiên cường của người lính Việt Nam và về cái giá của hòa bình. Không chỉ là một nghệ sĩ nhiếp ảnh, ông còn là nhân chứng của lịch sử, người đã dùng ánh sáng để lưu giữ những khoảnh khắc không bao giờ được phép lãng quên.
Có những người viết lịch sử bằng chiến công. Có những người gìn giữ lịch sử bằng ký ức. Còn Đoàn Công Tính đã chọn một con đường đặc biệt: viết lịch sử bằng những khuôn hình. Để mỗi lần nhìn lại "Nụ cười Thành cổ", các thế hệ hôm nay hiểu rằng phía sau nụ cười ấy là lòng dũng cảm, sự hy sinh và khát vọng hòa bình của cả một dân tộc.
