Đoàn Thị Thanh Cần – Nữ y sĩ Quảng Đà đi qua những trận càn để cứu thương binh

Thời kỳ lịch sử

1. Cô gái Hòa Phụng bước vào cuộc chiến

Đoàn Thị Thanh Cần sinh ra ở Hòa Phụng, Hòa Vang, một vùng đất phía nam Đà Nẵng.

Gia đình bà có truyền thống cách mạng.

Cha là liệt sĩ.

Mẹ là cơ sở cách mạng.

Vì vậy, chiến tranh không phải điều gì xa lạ đối với cô bé Cần.

Từ khi còn ở tuổi thiếu niên, bà đã bắt đầu tham gia hoạt động địa phương.

Không phải bằng một khẩu súng.

Mà trước hết bằng công việc:

chăm sóc người bệnh.

cứu chữa người bị thương.

giúp đỡ cán bộ cách mạng.

Sau này, khi chiến tranh ngày càng khốc liệt, công việc ấy đưa bà thẳng vào chiến trường.

Cô gái nhỏ bé của Hòa Phụng trở thành:

người y tá của cách mạng.

Chú thích: Hòa Phụng – Hòa Vang, quê hương và địa bàn hoạt động cách mạng của Đoàn Thị Thanh Cần trong những năm chiến tranh.
Nguồn: Báo Đà Nẵng; Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.

2. Từ y tá xã đến quân y Khu đội 3

Ban đầu, Thanh Cần làm Trưởng ban Y tế xã Hòa Phụng.

Nhưng chiến tranh không cho phép người làm y tế đứng ngoài chiến trường.

Thương binh cần người cứu.

Những người bị thương không thể tự tìm đến bệnh xá.

Có khi bom đạn đang rơi ngay bên cạnh.

Có khi địch đang càn.

Có khi một người bị thương chỉ có vài phút để được cứu sống.

Vì vậy, Thanh Cần trở thành quân y của Ban Chỉ huy Khu đội 3 Hòa Vang.

Khu 3 lúc ấy gồm sáu xã phía đông Hòa Vang:

Hòa Phước.

Hòa Đa.

Hòa Lân.

Hòa Phụng.

Hòa Long.

Hòa Hải.

Đây là vùng nằm sát Đà Nẵng, nơi quân Mỹ và chính quyền Sài Gòn kiểm soát rất chặt.

Hàng trăm cán bộ, chiến sĩ cách mạng phải từ vùng căn cứ xuống hoạt động ngay trong lòng địch.

Và cô y tá trẻ Thanh Cần cũng ở trong số những người ấy.

Chú thích: Khu 3 Hòa Vang – địa bàn sáu xã phía đông Hòa Vang, nơi Đoàn Thị Thanh Cần hoạt động với vai trò quân y.
Nguồn: Công an Đà Nẵng, tư liệu Ban liên lạc Khu 3.

3. Một nữ quân y không chỉ biết cứu thương

Thanh Cần có một đặc điểm mà đồng đội về sau thường nhắc đến:

rất nhỏ người nhưng cực kỳ gan lì.

Báo Quân đội nhân dân dẫn lại lời nhận xét của những người từng sống và chiến đấu cùng bà:

“Lanh, lì, liều.”

Không phải vì bà không biết sợ.

Mà vì trong hoàn cảnh chiến tranh, nếu sợ hãi mà đứng lại thì thương binh có thể chết.

Bà vừa làm nhiệm vụ quân y,

vừa trực tiếp chiến đấu.

Trong nhiều trận đánh, Thanh Cần không chỉ đứng phía sau để băng bó.

Bà đi cùng bộ đội.

Khi cần:

cứu thương.

Khi cần:

mang thuốc.

Khi cần:

đưa thương binh ra khỏi trận địa.

Và khi tình huống buộc phải chiến đấu:

bà cầm súng.

Tư liệu của Báo Quân đội nhân dân cho biết bà từng tham gia 15 lần đấu tranh chính trị, nhiều lần bị bắt, đồng thời trực tiếp chiến đấu và phục vụ chiến đấu.

Chú thích: Hình ảnh nữ quân y, nữ du kích trong kháng chiến chống Mỹ – công việc của Đoàn Thị Thanh Cần gắn liền cả cứu thương và chiến đấu.
Nguồn: Tư liệu báo chí và lịch sử chiến trường Quảng Đà.

4. Mổ đẻ giữa vùng chiến sự

Có một câu chuyện cho thấy rõ nhất sự gan dạ của nữ y sĩ này.

Tháng 12/1966.

Trong một đợt Mỹ càn quét Hòa Phụng, một sản phụ tên Trần Thị Bê chuyển dạ.

Nhưng đây không phải một ca sinh bình thường.

Bà Bê mang song thai.

Tình trạng sinh nở không thuận lợi.

Nếu đưa ra ngoài thì nguy hiểm.

Mà vùng xung quanh đang bị chiến tranh bao phủ.

Không có phòng mổ.

Không có thiết bị y tế đầy đủ.

Không có điều kiện của một bệnh viện.

Nhưng nếu không can thiệp:

cả mẹ lẫn hai đứa trẻ đều có thể chết.

Thanh Cần xin phép lãnh đạo xã.

Rồi quyết định:

mổ ngay tại chỗ.

Dụng cụ hết sức thô sơ.

Điều kiện thiếu thốn.

Nhưng cô y tá trẻ vẫn bắt tay vào việc.

Ca mổ thành công.

Mẹ tròn con vuông.

Một người làm y tế trong chiến tranh không chỉ cứu những người lính.

Có lúc họ phải cứu cả một gia đình giữa vòng vây.

Chú thích: Các bệnh xá và hoạt động quân y dã chiến trong chiến tranh – điều kiện gần với môi trường mà Đoàn Thị Thanh Cần phải làm nhiệm vụ cứu chữa.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Báo Nhân Dân.

5. Mười một lần bị bắt

Càng hoạt động sâu trong vùng địch kiểm soát, nguy hiểm càng lớn.

Thanh Cần nhiều lần bị bắt.

Có nguồn tư liệu ghi bà 11 lần bị địch bắt; một tư liệu khác ghi nhận bà tham gia 15 lần đấu tranh chính trị và nhiều lần bị bắt. Các con số khác nhau giữa các hồi ức, nhưng đều thống nhất ở một điểm: bà liên tục bị truy bắt và giam giữ trong những năm hoạt động tại Quảng Đà.

Nhiều lần, đối phương bắt được cô gái còn rất trẻ.

Chúng tra hỏi.

Đánh đập.

Ép khai báo.

Nhưng rồi lại phải thả.

Bởi chúng chưa thể lấy được thông tin có giá trị.

Và Thanh Cần lại trở về.

Trở về với:

đồng đội.

thương binh.

cơ sở.

chiến trường.

Có những người sau một lần bị bắt đã không còn muốn quay lại.

Còn Thanh Cần:

lại tiếp tục hoạt động.

6. Mậu Thân 1968 – sân bay Nước Mặn

Năm 1968.

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân diễn ra trên toàn miền Nam.

Tại Quảng Đà, Khu đội 3 được giao nhiệm vụ đánh vào những mục tiêu quan trọng.

Một trong những mục tiêu ấy là:

sân bay Nước Mặn.

Đây là một căn cứ quân sự quan trọng ở phía nam Đà Nẵng.

Đêm tháng 5/1968, Khu đội 3 tổ chức tập kích.

Thanh Cần đi cùng đơn vị.

Bà không chỉ mang theo thuốc.

Bà bước vào trận chiến.

Tiếng súng vang lên.

Đạn từ nhiều phía bắn tới.

Trong trận đánh ấy, Thanh Cần bị thương rất nặng.

Nhưng điều khủng khiếp nhất vẫn còn ở phía sau.

Bà bị bắt.

Chú thích: Sân bay Nước Mặn ở Đà Nẵng – mục tiêu Khu đội 3 tập kích năm 1968, nơi Đoàn Thị Thanh Cần bị thương và bị bắt.
Nguồn: Công an Đà Nẵng; Báo Đà Nẵng.

7. Từ chiến trường vào nhà tù

Đối phương tưởng rằng đã bắt được một nữ quân y.

Nhưng đối với chúng, bà còn là một người hoạt động cách mạng đã nhiều lần thoát khỏi tay chúng.

Chúng tìm cách khai thác thông tin.

Thanh Cần bị đưa vào giam giữ.

Những cuộc tra tấn bắt đầu.

Theo các tư liệu hồi ức, bà chịu những đòn tra tấn cực kỳ tàn bạo.

Có lúc đối phương tưởng bà đã chết.

Chúng đem bà vứt tại Bệnh viện Duy Tân.

Một nữ y sĩ từng cứu người.

Giờ đây chính bà nằm giữa ranh giới sống – chết.

Nhưng Thanh Cần chưa chết.

Trong tình trạng gần như không còn sức lực, bà vẫn tìm cách:

truyền tin về cơ sở.

Đó là hành động quyết định số phận của bà.

Bởi nếu đồng đội biết bà còn sống, họ sẽ tìm cách cứu.

Chú thích: Bệnh viện Duy Tân, Đà Nẵng – nơi Thanh Cần từng bị đưa tới sau khi bị tra tấn nặng trong thời gian bị bắt.
Nguồn: Báo Đà Nẵng; Báo Nhân Dân.

8. Chiếc quan tài giả và cuộc vượt ngục

Tin tức bí mật cuối cùng cũng đến được với cơ sở.

Đồng đội biết:

Thanh Cần vẫn còn sống.

Và họ quyết định phải cứu bà.

Một kế hoạch táo bạo được thực hiện.

Đồng đội làm một:

quan tài giả.

Thanh Cần được đưa ra khỏi bệnh viện trong một kế hoạch giải cứu đầy nguy hiểm.

Chỉ cần bị phát hiện:

tất cả có thể bị bắt.

Nhưng kế hoạch thành công.

Người nữ quân y tưởng như đã chết được đưa trở lại:

chiến khu.

Từ chiến khu, bà được đưa ra Bắc.

Những vết thương quá nặng khiến việc điều trị trong nước gặp rất nhiều khó khăn.

Cuối cùng, bà được đưa sang Cộng hòa Dân chủ Đức để chữa trị.

Chú thích: Bệnh viện Charité, Berlin – nơi các bác sĩ Đức điều trị cho Đoàn Thị Thanh Cần sau những thương tích và tổn thương nghiêm trọng do chiến tranh.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Báo Nhân Dân.

9. Kỳ tích Charité

Tại Đức, các bác sĩ nhận thấy tình trạng của Thanh Cần đặc biệt nghiêm trọng.

Bà là thương binh hạng 1/4.

Trong cơ thể còn nhiều mảnh đạn.

Báo Công an Nhân dân ghi nhận bà còn 7 mảnh đạn trong người.

Các bác sĩ Bệnh viện Charité đã tiến hành những ca phẫu thuật phức tạp.

Theo Báo Nhân Dân, bệnh viện đã cử chuyên cơ đưa bà về điều trị; bà trải qua những cuộc đại phẫu liên quan đến ruột và gân chân, rồi từng bước hồi phục.

Ba năm.

Đó là khoảng thời gian dài bà phải điều trị ở miền Bắc và nước ngoài.

Ba năm không cầm súng.

Không đi qua những con đường làng Quảng Đà.

Không nằm bên những thương binh trên chiến trường.

Nhưng cuộc chiến đấu khác vẫn tiếp diễn:

chiến đấu để sống.

Và bà đã sống.

Chú thích: Bệnh viện Charité tại Berlin – cơ sở y tế nổi tiếng đã điều trị cho Đoàn Thị Thanh Cần sau khi bà được đưa sang Cộng hòa Dân chủ Đức.
Nguồn: Báo Nhân Dân; Báo Quân đội nhân dân.

10. Trở về sau ngày đất nước thống nhất

Sau khi điều trị, Thanh Cần trở về Việt Nam.

Chiến tranh rồi cũng kết thúc.

Nhưng cơ thể bà mang theo những dấu tích không thể xóa.

Bảy mảnh đạn.

Những thương tích cũ.

Những cơn đau.

Những ký ức về nhà tù.

Những người đồng đội không trở về.

Nhưng bà không chọn cách sống trong quá khứ.

Bà trở lại Đà Nẵng.

Tiếp tục sống.

Tiếp tục làm những việc có ích.

Và đặc biệt:

làm từ thiện.

Bà đi nhiều nơi.

Giúp người nghèo.

Vận động xây dựng trạm y tế.

Xây trường học cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.

Một người từng được cứu sống giờ đây lại dành phần đời còn lại để:

cứu giúp người khác.

11. Một cuộc gặp không có hận thù

Có một chi tiết đặc biệt trong cuộc đời sau chiến tranh của Thanh Cần.

Bà từng tìm lại và tri ân người lính thuộc phía bên kia đã âm thầm cứu sống bà tại Bệnh viện Duy Tân.

Đó là một câu chuyện rất khác với những gì người ta thường hình dung về chiến tranh.

Bởi giữa hai phía từng cầm súng đối đầu, vẫn có thể xuất hiện:

lòng trắc ẩn của một con người đối với một con người.

Thanh Cần từng chịu những cuộc tra tấn khủng khiếp.

Nhưng khi chiến tranh kết thúc, bà không biến nỗi đau thành sự thù hận vô tận.

Trong một cuộc gặp với cựu chiến binh Mỹ, bà từng bày tỏ quan điểm rằng chiến tranh đã qua và điều quan trọng là hai phía có thể làm những việc tốt cho nhân dân hai nước.

Đó là một phần rất đẹp trong câu chuyện của bà:

người từng chịu đau đớn nhưng không để đau đớn biến mình thành người khác.

Chú thích: Các hoạt động giao lưu, hòa giải giữa nhân chứng chiến tranh Việt Nam và cựu chiến binh sau chiến tranh – một phần trong hành trình sống của Đoàn Thị Thanh Cần.
Nguồn: Báo Công an Nhân dân; Báo Nhân Dân.

12. Năm 2018 – danh hiệu Anh hùng

Ngày 26/4/2018, Chủ tịch nước ký quyết định phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Đoàn Thị Thanh Cần.

Đến tháng 8/2018, danh hiệu được công bố và trao tại Đà Nẵng.

Quyết định ghi nhận bà là:

nguyên Y sĩ thuộc Khu III, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Đà.

Đây là sự ghi nhận chính thức đối với một người phụ nữ đã:

vừa chiến đấu,

vừa cứu thương,

nhiều lần bị bắt,

chịu tra tấn,

bị thương nặng,

nhưng vẫn sống sót và tiếp tục cống hiến.

Chú thích: Lễ công bố và trao danh hiệu Anh hùng LLVTND cho Đoàn Thị Thanh Cần năm 2018 tại Đà Nẵng.
Nguồn: Cổng Thông tin điện tử Chính phủ; TTXVN; Công an Đà Nẵng.

13. Một nữ quân y giữa lòng địch

Nhìn lại cuộc đời Đoàn Thị Thanh Cần, điều gây ấn tượng không phải chỉ là một trận đánh.

Đó là sự liên tục của hiểm nguy.

Hôm nay có thể cứu một thương binh.

Ngày mai phải tránh một cuộc càn.

Ngày kia có thể bị bắt.

Rồi được thả.

Sau đó lại trở về chiến trường.

Và đến một lúc:

cô y tá trẻ trở thành người trực tiếp chiến đấu.

Đây chính là đặc điểm của chiến trường Quảng Đà.

Ranh giới giữa:

quân y

và

chiến sĩ

rất mong manh.

Người cứu thương nhiều khi cũng phải cầm súng.

Người mang thuốc có thể trở thành người bị truy bắt.

Và người phụ nữ nhỏ bé ấy đã sống trong chính hoàn cảnh đó suốt những năm chiến tranh.

14. Vì sao câu chuyện này thuộc Phần XVI?

Đoàn Thị Thanh Cần hoàn toàn phù hợp với chủ đề XVI – NHÂN VẬT TỪ CÁC CHIẾN TRƯỜNG KHU 5 – QUẢNG NAM – ĐÀ NẴNG.

Không phải chỉ vì bà quê Quảng Đà.

Mà vì toàn bộ câu chuyện chiến đấu của bà gắn trực tiếp với:

Hòa Vang.

Khu 3.

Hòa Phụng.

Hòa Hải.

Nước Mặn.

Đà Nẵng.

Bà là một trong những nhân chứng tiêu biểu của lớp phụ nữ hoạt động ngay sát căn cứ quân sự Đà Nẵng, trong vùng địch kiểm soát, nơi hàng trăm cán bộ, chiến sĩ Khu 3 phải bám trụ trong những năm chiến tranh ác liệt nhất.

15. Người cứu thương cũng phải đi qua những trận càn

Cái tên “Nữ y sĩ Quảng Đà đi qua những trận càn để cứu thương binh” vì thế không phải một cách gọi cường điệu.

Đó chính là bản chất công việc của Thanh Cần.

Bà phải đi qua:

bom đạn.

càn quét.

vòng vây.

nhà tù.

tra tấn.

để đến với:

người bị thương.

Có những người lính chỉ cần chậm vài phút là mất mạng.

Và trong những phút ấy, người y sĩ phải quyết định:

đi hay không đi.

Thanh Cần thường chọn:

đi.

16. Lời kết – Người phụ nữ từ cõi chết trở về

Có lẽ hình ảnh mạnh nhất về Đoàn Thị Thanh Cần không phải là lúc bà nhận danh hiệu Anh hùng năm 2018.

Mà là hình ảnh một cô gái rất trẻ năm 1968:

bị thương nặng.

bị bắt.

bị tra tấn.

bị tưởng là đã chết.

Rồi được vứt tại Bệnh viện Duy Tân.

Nhưng cô gái ấy vẫn tìm cách truyền tin:

“Tôi còn sống.”

Và đồng đội đã không bỏ bà lại.

Một chiếc quan tài giả.

Một cuộc giải cứu.

Một chuyến đi ra Bắc.

Một chuyến đi sang Đức.

Ba năm điều trị.

Rồi:

trở về.

Chú thích: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đoàn Thị Thanh Cần – nữ y sĩ Khu đội 3 Hòa Vang, người nhiều lần bị bắt, bị tra tấn và bị thương nặng nhưng vẫn sống sót, tiếp tục cống hiến sau chiến tranh.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Báo Nhân Dân; Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Nhưng trở về không có nghĩa là chiến tranh đã biến mất.

Những mảnh đạn vẫn còn trong cơ thể.

Những vết thương vẫn đau.

Những người đồng đội đã nằm lại.

Những ký ức về nhà tù vẫn còn đó.

Vậy mà bà không chọn sống bằng hận thù.

Bà chọn:

làm từ thiện.

giúp người nghèo.

xây trạm y tế.

xây trường học.

Một người từng dành tuổi trẻ để cứu thương binh giữa bom đạn lại dành phần đời còn lại để cứu giúp những người đang cần được giúp đỡ trong thời bình.

Đó là điều làm câu chuyện Đoàn Thị Thanh Cần vượt ra ngoài một câu chuyện chiến trận.

Bà không chỉ là:

nữ y sĩ Khu đội 3.

Không chỉ là:

người phụ nữ từng bị địch bắt 11 lần.

Không chỉ là:

thương binh còn mang 7 mảnh đạn.

Mà còn là một người đã đi qua chiến tranh mà vẫn giữ được khả năng tin vào lòng nhân ái.

Đoàn Thị Thanh Cần – cô y sĩ nhỏ bé của Hòa Phụng, người từng đi qua những trận càn để cứu thương binh, đi qua nhà tù để giữ bí mật, đi qua ranh giới sống chết để trở về, và sau chiến tranh lại dùng chính cuộc đời mình để trao lại sự sống và lòng nhân ái cho những người khác.

Chị Đoàn Thị Thanh Cần kể chuyện chiến tranh. Ảnh: HÀ MY

Chị Đoàn Thị Thanh Cần (thứ ba, từ trái sang) trong ngày khánh thành trường mẫu giáo mang tên Phan Triêm ở Điện Quang (Điện Bàn, Quảng Nam). Ảnh tư liệu

Các em học sinh vui mừng, xúc động được gặp gỡ nữ anh hùng Đoàn Thị Thanh Cần.

Nữ anh hùng-thương binh Đoàn Thị Thanh Cần (bên phải) trong phần giao lưu cùng học sinh.