[Đoàn trường THPT Hai Bà Trưng] ANH HÙNG PHÓ ĐỨC CHÍNH: Nằm ngửa nhìn máy chém và tiếng hô "Việt Nam vạn tuế" giữa pháp trường

Trong biên niên sử chống ngoại xâm của dân tộc, cuộc Khởi nghĩa Yên Bái (1930) do Việt Nam Quốc dân Đảng xướng xuất tuy thất bại nhưng đã để lại một tiếng vang lớn, thức tỉnh tinh thần yêu nước của nhân dân. Cùng với lãnh tụ Nguyễn Thái Học, hình ảnh nhà cách mạng trẻ tuổi Phó Đức Chính hiên ngang đòi nằm ngửa để nhìn thẳng vào lưỡi máy chém của thực dân Pháp đã trở thành một biểu tượng bất tử về khí phách can trường của người trí thức yêu nước.

Nhà cách mạng Phó Đức Chính sinh năm 1907 tại làng Đa Ngưu, xã Tân Tiến, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Ngay từ những năm tháng còn là cậu học trò trường Bưởi (Hà Nội), ông đã sớm nung nấu lòng căm thù thực dân sâu sắc. Gia đình ông kể lại rằng, ngày ấy trên bức tường sân thượng nơi ông trọ học có vẽ một khuôn mặt thực dân, và sáng nào tập thể dục, Phó Đức Chính cũng tung những cú đấm phẫn nộ vào khuôn mặt đó.

Năm 1925, ông thi đỗ Trường Cao đẳng Công chính. Đến tháng 12/1927, ông chính thức gia nhập Việt Nam Quốc dân Đảng, trở thành Trưởng ban tổ chức và là cánh tay đắc lực của lãnh tụ Nguyễn Thái Học.

Cuối năm 1929, thực dân Pháp tăng cường đàn áp, bủa lưới vây bắt các lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng. Dù từng may mắn thoát khỏi cuộc vây ráp của mật thám tại hội nghị Võng La (Phú Thọ) nhờ sự che chở của nhân dân, nhưng đến sáng 15/2/1930 – ngay sau thất bại của cuộc khởi nghĩa Yên Bái, Phó Đức Chính đã bị giặc Pháp vây bắt tại Tùng Thiện (Sơn Tây). Vài ngày sau, ngày 20/2, Nguyễn Thái Học cũng sa vào tay giặc tại Hải Dương. Tất cả đều bị đưa về giam cầm tại ngục Hỏa Lò (Hà Nội).

Mờ sáng ngày 17/6/1930, tại pháp trường Yên Bái (vốn là một sân trại lính), thực dân Pháp thi hành án tử hình đối với Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính và 11 chiến sĩ cách mạng.

Đứng trước ranh giới của sự sống và cái chết, 13 người anh hùng lần lượt bước lên máy chém với sự thản nhiên đến lạ thường. Trong khoảnh khắc ấy, Phó Đức Chính đã để lại một hình ảnh chấn động: Ông là người duy nhất yêu cầu không bịt mắt và đòi được nằm ngửa để nhìn thẳng vào lưỡi dao oan nghiệt đang giáng xuống.

Vào đúng 5 giờ 35 phút sáng, giữa không gian lạnh lẽo của pháp trường, tiếng hô dõng dạc "Việt Nam vạn tuế!" của người thanh niên 23 tuổi vang lên xé toạc bầu trời, tạc vào lịch sử một bức tượng đài lẫm liệt về lòng dũng cảm không thể khuất phục.

Gần một thế kỷ đã trôi qua, máu của Phó Đức Chính cùng các đồng chí đã đổ xuống để tưới tắm cho mầm độc lập dân tộc. Ngày nay, tại khu tượng đài 13 liệt sĩ ở phường Nguyễn Thái Học (TP. Yên Bái) – nơi đã được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia, bức tượng Phó Đức Chính vẫn sừng sững đứng cạnh lãnh tụ Nguyễn Thái Học, nhắc nhở các thế hệ mai sau về một thời kỳ máu lửa và tinh thần "chết vì Tổ quốc chết vinh quang". Tại quê nhà Hưng Yên, Nhà tưởng niệm danh nhân Phó Đức Chính cũng đã được khánh thành, trở thành "địa chỉ đỏ" để tri ân người con ưu tú của quê hương.