[Đoàn trường THPT Hai Bà Trưng] Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ: Người chế tạo kháng sinh giữa rừng sâu và ước nguyện hòa bình dang dở

Trong lịch sử nền y học cách mạng Việt Nam, cố Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một biểu tượng rực rỡ của tinh thần dấn thân và lòng yêu nước vô bờ bến. Từ bỏ cuộc sống nhung lụa, đầy đủ điều kiện nghiên cứu ở nước ngoài, ông đã lội bộ vượt Trường Sơn, mang tri thức đỉnh cao về giữa lòng rừng sâu Việt Bắc. Bằng đôi bàn tay và khối óc thiên tài, ông đã chế tạo thành công thứ "thần dược" kháng sinh vô trùng ngay trong hang đá, cứu sống hàng vạn thương bệnh binh trước khi ngã xuống vì bom rải thảm khi đang mải mê nghiên cứu vắc-xin sốt rét tại chiến trường miền Nam.

Giáo sư Đặng Văn Ngữ sinh năm 1910 tại cố đô Huế. Với trí tuệ thông minh xuất chúng, ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa tại Trường Đại học Y Hà Nội năm 1937, trở thành trợ lý đắc lực cho Giáo sư danh tiếng người Pháp Galliard. Năm 1943, ông được cử sang Nhật Bản nghiên cứu sâu về ngành nấm và vi trùng học. Tại đây, ông là người Việt Nam đầu tiên nghiên cứu thành công chủng nấm sản sinh ra Penicillin – loại thuốc kháng sinh cứu người mang tính cách mạng của thế kỷ XX.

Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công rồi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, đất nước rơi vào cảnh muôn vàn gian khổ. Lúc này ở Nhật Bản, Đặng Văn Ngữ đang có một tương lai khoa học rạng rỡ, cuộc sống giàu sang và yên bình. Thế nhưng, tiếng gọi của Tổ quốc từ bên kia đại dương đã thôi thúc trái tim người trí thức yêu nước. Bất chấp sự ngăn cản của chính quyền sở tại, năm 1949, ông bí mật xuống tàu, đi vòng qua nhiều quốc gia rồi lội bộ băng rừng suốt nhiều tháng trời để trở về vùng an toàn khu (ATK) Việt Bắc, chính thức tham gia vào cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Trở về chiến khu, tài sản quý giá nhất mà Giáo sư Đặng Văn Ngữ mang theo trong chiếc balô sờn vai chính là chủng nấm Penicillium kháng sinh sống mà ông đã dày công nhân giống và bảo vệ suốt chặng đường dài vượt biển, băng rừng.

Chiến khu Việt Bắc những năm tháng ấy vô cùng thiếu thốn. Không có máy móc hiện đại, không có nhà xưởng vô trùng, phòng thí nghiệm của ông chỉ là một góc hang đá ẩm thấp dưới chân núi. Dụng cụ thí nghiệm được chế tạo thô sơ từ chai lọ thủy tinh nhặt nhạnh, ống tre, nồi niu, xoong chảo.

Chính tại nơi "phòng thí nghiệm hang đá" này, bằng sự mưu trí và tư duy khoa học thiên tài, Giáo sư Đặng Văn Ngữ cùng các cộng sự đã tạo nên một điều kỳ diệu: Sản xuất thành công "Nước lọc Penicillin" và sau đó là Streptomycin. Trong điều kiện chiến tranh, thứ nước lọc kháng sinh thô sơ nhưng vô trùng tuyệt đối này có giá trị quý hơn vàng. Nó được chuyển ngay ra mặt trận, giúp điều trị vết thương nhiễm trùng, chống hoại tử bốc mùi và cứu sống hàng vạn chiến sĩ, thương bệnh binh trong các chiến dịch lớn, đỉnh cao là chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Sau ngày Thủ đô giải phóng (1954), ông trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Y dược Hà Nội và Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam. Tuy nhiên, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam bước vào giai đoạn ác liệt, căn bệnh sốt rét hoành hành làm suy giảm nghiêm trọng sức chiến đấu của quân và dân ta trên con đường Trường Sơn.

Dù tuổi đã cao, tóc đã điểm bạc và mang trên mình trọng trách của một nhà khoa học đầu ngành, Giáo sư Đặng Văn Ngữ lại một lần nữa khoác balô lên đường. Năm 1967, ông trực tiếp vào chiến trường Trị - Thiên khốc liệt để nghiên cứu tại chỗ vắc-xin phòng chống sốt rét ác tính.

Ngày 1/4/1967, một trận bom rải thảm bất ngờ của máy bay B-52 Mỹ dội xuống khu căn cứ thuộc huyện Phong Điền (Thừa Thiên Huế). Người bác sĩ vĩ đại ấy đã ngã xuống ngay trên mảnh đất quê hương khi đang mải mê ghi chép số liệu bên kính hiển vi dưới giao thông hào. Ông ra đi, bỏ lại cuốn sổ tay nghiên cứu còn đang viết dở ngấm đẫm máu xương.

Với những cống hiến vĩ đại xuyên suốt hai cuộc kháng chiến, Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu cao quý nhất: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ đời đầu.