[Đoàn trường THPT Hai Bà Trưng] Giáo sư Tạ Quang Bửu: khát vọng mang khoa học phụng sự thanh xuân dân tộc

Trong thế hệ những nhà trí thức vàng được ánh sáng cách mạng của Đảng và Bác Hồ cảm hóa, Giáo sư Tạ Quang Bửu sừng sững như một cây đại thụ về trí tuệ. Từ một học giả Tây học xuất sắc thông thạo nhiều ngoại ngữ và am tường hầu hết các ngành khoa học cơ bản, ông đã từ bỏ cuộc sống giàu sang để dấn thân vào khói lửa chiến tranh. Trên cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, rồi Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, ông đã dùng chính tư duy khoa học đỉnh cao để chế tạo vũ khí, kiến thiết nền giáo dục nước nhà và thắp lên ngọn lửa đam mê tri thức cho hàng vạn thanh niên Việt Nam giữa thời chiến.

Giáo sư Tạ Quang Bửu sinh năm 1910 tại Nghệ An, mảnh đất địa linh nhân kiệt. Từ thuở niên thiếu, ông đã bộc lộ tư duy thiên tài khi thi đỗ đầu xứ Trung Kỳ và giành học bổng sang Pháp, Anh nghiên cứu về Toán học, Vật lý và Công nghệ. Ông am tường từ cơ học lượng tử, lý thuyết tương đối đến kiến trúc, quân sự, đồng thời sử dụng thông thạo nhiều ngoại ngữ như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Latinh. Giới khoa học thời bấy giờ ví ông như một "cỗ máy bách khoa toàn thư" di động.

Năm 1934, sau khi thâu nhận những đỉnh cao tri thức của nhân loại tại châu Âu, ông khước từ mọi cơ hội định cư và làm việc nhung lụa ở nước ngoài để trở về nước. Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 bùng nổ, Tạ Quang Bửu đã tìm thấy lý tưởng chân chính của cuộc đời mình. Ông đem toàn bộ tài năng, trí tuệ kiệt xuất của mình phụng sự cách mạng, được Bác Hồ tín nhiệm giao giữ những trọng trách lớn như Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Ông cũng chính là người đại diện cho Quân đội nhân dân Việt Nam ký Hiệp định Giơ-ne-vơ lập lại hòa bình ở Đông Dương vào năm 1954.

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thiếu thốn trăm bề, Giáo sư Tạ Quang Bửu hiểu rằng nếu chỉ có lòng dũng cảm thì chưa đủ để chiến thắng hỏa lực hiện đại của kẻ thù; quân đội ta cần có vũ khí mạnh. Với vai trò chỉ đạo công tác nghiên cứu quân giới, ông đã biến các lán trại giữa rừng sâu Việt Bắc thành những phòng thí nghiệm đặc biệt.

Chính ông là người đã tự tay dịch các tài liệu khoa học quân sự nước ngoài, hướng dẫn các kỹ sư như Trần Đại Nghĩa nghiên cứu, chế tạo thành công những loại vũ khí có sức công phá bẻ gãy xe tăng giặc như súng Ba-zô-ka, súng không giật (SKZ). Trong kháng chiến chống Mỹ, khi đế quốc Mỹ phong tỏa các cửa sông, cảng biển miền Bắc bằng hệ thống thủy lôi từ trường tinh vi, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã trực tiếp tham gia chỉ đạo các nhà khoa học trẻ rà phá thành công loại vũ khí nguy hiểm này, khơi thông mạch máu giao thông tiếp viện cho tiền tuyến.

Không chỉ có đóng góp to lớn trong mặt trận quân sự, Giáo sư Tạ Quang Bửu còn là kiến trúc sư trưởng của nền giáo dục đại học và chuyên nghiệp Việt Nam thời chiến. Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, ông chủ trương: Dù chiến tranh khốc liệt đến đâu, việc học của thế hệ trẻ cũng không được phép dừng lại.

Ông đã chỉ đạo sơ tán các trường đại học ra khỏi vùng bom đạn, duy trì các giảng đường dã chiến trong lòng hang đá, hầm ngầm. Chính tư duy tầm nhìn xa trông rộng của ông đã giúp nước nhà bảo toàn và nuôi dưỡng được một thế hệ "vàng" các nhà khoa học, kỹ sư, bác sĩ tài năng, sẵn sàng bắt tay vào kiến thiết đất nước ngay sau ngày đại thắng năm 1975.

Với những cống hiến vĩ đại trọn đời cho sự nghiệp khoa học, quân sự và giáo dục, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã vinh dự được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ đời đầu.

Tấm gương của ông chứng minh một chân lý sâu sắc: Khoa học và tri thức chỉ thực sự tỏa sáng rực rỡ nhất khi nó hòa cùng nhịp đập với vận mệnh của dân tộc và đem lại độc lập, tự do cho đồng bào. Đối với thế hệ đoàn viên, thanh niên hôm nay, việc học tập không chỉ để lập thân, lập nghiệp cho bản thân, mà còn là trách nhiệm rèn luyện bản lĩnh, nâng cao trí tuệ để bảo vệ và dựng xây đất nước ngày càng văn minh, giàu mạnh, sánh vai với các cường quốc năm châu như sinh thời Bác Hồ và Giáo sư Tạ Quang Bửu hằng mong mỏi.