[Đoàn trường THPT Hai Bà Trưng] Khởi nghĩa Săm Brăm: Phong trào "Nước xu" huyền thoại và sức mạnh đại đoàn kết chống Pháp giữa đại ngàn

Nửa cuối thập niên 1930, phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp ở Tây Nguyên chứng kiến một hiện tượng lịch sử vô cùng độc đáo mang tên cuộc đấu tranh của Săm Brăm (còn gọi là phong trào "Nước xu" hay "Đạo Nước xu"). Không chỉ dùng vũ khí, thủ lĩnh Săm Brăm đã mượn hình thức tín ngưỡng để thổi bùng ngọn lửa yêu nước, quy tụ hàng vạn đồng bào các dân tộc Thượng và người Kinh sát cánh bên nhau, tạo nên một cơn địa chấn làm rung chuyển bộ máy cai trị của thực dân Pháp trên toàn vùng duyên hải miền Trung và cao nguyên.

Giai đoạn 1936 - 1939, dưới ách thống trị tàn bạo của thực dân Pháp cùng các chính sách sưu thuế nặng nề, nạn bắt phu phen, làm đường, đời sống đồng bào các dân tộc Tây Nguyên và miền núi Nam Trung Bộ rơi vào cảnh cùng cực.

Trong bối cảnh đó, thủ lĩnh Săm Brăm – một người có uy tín lớn xuất thân từ vùng miền núi Phú Yên giáp ranh Tây Nguyên – đã đứng lên khởi xướng phong trào đấu tranh. Để che mắt mật thám Pháp và dễ dàng tập hợp quần chúng, ông đã khéo léo sử dụng một hình thức đầy tính huyền bí: Phát "nước xu" (nước suối được mua bằng một đồng xu) kèm theo lời tuyên truyền rằng thứ nước thần này có thể chữa bách bệnh, ai uống vào sẽ đạn bắn không thủng, gươm chém không đứt.

Đằng sau vỏ bọc tâm linh ấy, Săm Brăm thực chất đang tiến hành một công tác vận động chính trị sâu rộng. Ông ngầm truyền bá tư tưởng chống Pháp, kêu gọi đồng bào đoàn kết, không nộp thuế, không đi xâu, không phục tùng luật lệ của chính quyền thực dân.

Nhờ phương pháp vận động khôn khéo và đánh đúng vào tâm lý khát khao tự do của quần chúng, phong trào Săm Brăm lan rộng với tốc độ chóng mặt như ngọn lửa cháy rừng trong mùa khô. Từ căn cứ ban đầu, phong trào nhanh chóng vượt qua ranh giới Phú Yên, lan tràn khắp Cheo Reo (Gia Lai), Đắk Lắk, Kon Tum và cả vùng đồng bằng ven biển.

Điều đặc biệt nhất làm nên tầm vóc của phong trào Săm Brăm là sức mạnh đại đoàn kết sắc tộc. Lần đầu tiên, một phong trào đấu tranh đã vượt qua những rào cản về ranh giới buôn làng, phá vỡ chính sách "chia để trị" của thực dân Pháp. Hàng vạn người thuộc các dân tộc Ba Na, Ê Đê, Gia Rai, Chăm... và cả người Kinh đã cùng nhau uống "nước xu", thề sống chết có nhau, công khai tổ chức các cuộc biểu tình chống sưu thuế và rèn đúc vũ khí chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa vũ trang.

Sự phát triển vũ bão và quy mô rộng lớn của phong trào Săm Brăm đã khiến Toàn quyền Đông Dương và bộ máy cai trị Pháp tại miền Trung hoang mang tột độ. Nhận thấy đây không còn là một phong trào tín ngưỡng đơn thuần mà là một cuộc nổi dậy có tổ chức đe dọa trực tiếp đến ách thống trị, năm 1939, thực dân Pháp đã huy động lực lượng quân đội khổng lồ để đàn áp khốc liệt.

Thủ lĩnh Săm Brăm cùng nhiều nhân vật cốt cán bị thực dân Pháp bắt giữ và đày ải tại các nhà ngục khắc nghiệt như nhà đày Đắk Mil (Đắk Nông). Cuộc đấu tranh vũ trang tuy bị dập tắt, nhưng tàn lửa của nó vẫn âm ỉ cháy trong các nếp nhà mồ, dưới mái nhà rông.

Phong trào "Nước xu" của Săm Brăm dẫu mang đậm màu sắc tín ngưỡng thuở ban sơ, nhưng bản chất sâu xa chính là tiếng thét phẫn nộ của những người nô lệ đòi quyền sống. Phong trào đã để lại một bài học lịch sử vô giá về nghệ thuật tập hợp quần chúng và sức mạnh vĩ đại của khối đại đoàn kết các dân tộc. Chính nền tảng tinh thần vững chắc từ cuộc khởi nghĩa này đã góp phần "dọn đường", tạo tiền đề cho đồng bào Tây Nguyên nhanh chóng tiếp thu ánh sáng của Cách mạng tháng Tám (1945) và sát cánh cùng Việt Minh trong các cuộc kháng chiến sau này.