ĐOÀN XE BIẾN MẤT SAU KHÚC CUA BÔNG LAU

Con đường số 4 từ Lạng Sơn lên Cao Bằng ngày ấy không giống một tuyến giao thông bình thường.

Nó len qua núi rừng Đông Bắc, quanh co giữa những vách đá, đèo dốc và thung lũng hẹp. Với quân Pháp, đây là tuyến đường quan trọng để duy trì hệ thống cứ điểm ở vùng biên giới.

Nhưng với những người lính Việt Minh, chính những khúc cua, triền núi và khe vực ấy lại trở thành nơi có thể biến một đoàn xe quân sự thành những mục tiêu nằm gọn trong thế trận phục kích.

Một trong những người hiểu rất rõ điều đó là Đặng Văn Việt, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 174.

Người Pháp về sau gọi ông là “Hùm xám đường số 4”.

Nhưng biệt danh ấy không xuất hiện từ một câu chuyện huyền thoại nào.

Nó được tạo nên từ những trận đánh rất thật trên một con đường rất thật.

Cuối năm 1947, Đặng Văn Việt được điều lên mặt trận Đường số 4.

Khi ấy, ông còn rất trẻ.

Nhiệm vụ của ông là cùng bộ đội tổ chức chiến đấu trên tuyến đường chạy qua Lạng Sơn, Cao Bằng – nơi quân Pháp có hệ thống đồn bốt và thường xuyên sử dụng các đoàn xe cơ giới để vận chuyển quân, lương thực và vũ khí.

Một trong những điểm hiểm yếu nhất là khu vực Bông Lau – Lũng Phầy.

Địa hình nơi đây có những đoạn đường hẹp, bị núi rừng bao quanh.

Đối với một đoàn xe đang hành quân, địa hình ấy khiến khả năng cơ động bị hạn chế.

Đối với lực lượng phục kích, đó lại là một lợi thế.

Đặng Văn Việt và bộ đội Trung đoàn 174 không lựa chọn cách đối đầu trực diện với toàn bộ đoàn quân cơ giới.

Họ chọn cách đánh vào điểm yếu của đoàn xe.

Đánh nhanh.

Đánh mạnh.

Đánh vào những vị trí có thể làm đội hình rối loạn.

Và quan trọng nhất là phải khiến đối phương không kịp tổ chức lại lực lượng.

Trận Bông Lau – Lũng Phầy trở thành một trong những chiến thắng nổi bật trên Đường số 4.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, trong trận mở màn của Trung đoàn 174, hơn 100 lính Âu – Phi bị bắt; lực lượng ta phá hủy 96 xe vận tải cùng 3 xe tăng, xe bọc thép, đồng thời thu nhiều chiến lợi phẩm.

Những con số ấy nghe rất lớn.

Nhưng nếu đặt chúng vào khung cảnh của một trận phục kích giữa núi rừng, điều đáng chú ý hơn lại là cách một lực lượng bộ binh có thể đánh tan một đoàn cơ giới được trang bị tốt hơn.

Không phải bằng việc có nhiều xe hơn.

Không phải bằng việc có hỏa lực mạnh hơn.

Mà bằng cách tận dụng địa hình và chọn đúng thời điểm.

Một đoàn xe đang di chuyển trên đường không thể triển khai đội hình như khi đứng trong một bãi đất rộng.

Chiếc xe trước phải đi trước.

Chiếc xe sau phải bám theo.

Khi những chiếc xe ở giữa bị đánh trúng, toàn bộ đội hình phía sau có thể bị dồn lại.

Một tuyến đường tưởng như giúp quân Pháp cơ động nhanh chóng lại trở thành chiếc bẫy kéo dài hàng trăm mét.

Sau trận Bông Lau, cái tên Đặng Văn Việt bắt đầu được nhắc đến nhiều hơn.

Nhưng ông không dừng lại ở đó.

Ngày 19 tháng 8 năm 1949, Trung đoàn 174 được thành lập trên cơ sở hợp nhất các đơn vị ở Cao Bằng, Bắc Kạn và Lạng Sơn. Đặng Văn Việt trở thành Trung đoàn trưởng đầu tiên.

Trung đoàn tiếp tục chiến đấu trên Đường số 4.

Những trận đánh nối tiếp nhau.

Bố Củng – Lũng Vài.

Bản Nằm.

Đông Khê.

Bình Liêu.

Mỗi trận lại bổ sung thêm kinh nghiệm về cách đánh trên địa hình miền núi.

Và cũng từ những trận đánh ấy, Đường số 4 dần trở thành một trong những tuyến chiến trường khốc liệt nhất của quân Pháp.

Nhưng điều đặc biệt là bộ đội Việt Minh không cố biến mình thành một lực lượng cơ giới để đối đầu với đối phương.

Họ biến chính địa hình thành một thứ vũ khí.

Núi trở thành điểm quan sát.

Rừng trở thành nơi che giấu lực lượng.

Những khúc cua trở thành nơi cắt đội hình.

Những đoạn đường hẹp trở thành nơi khóa đầu và khóa đuôi đoàn xe.

Và người chỉ huy phải biết chờ.

Năm 1950, thời điểm quyết định của Đường số 4 đến.

Ngày 16 tháng 9, Chiến dịch Biên giới Thu – Đông mở màn bằng trận đánh Đông Khê.

Trung đoàn 174 của Đặng Văn Việt phối hợp với Trung đoàn 209 tiến công cứ điểm này.

Đông Khê không chỉ là một cứ điểm.

Nó là mắt xích quan trọng trên tuyến phòng thủ Đường số 4.

Khi Đông Khê bị đánh chiếm, hệ thống phòng thủ của quân Pháp trên tuyến đường này bắt đầu bị đe dọa nghiêm trọng.

Đó cũng là lúc những kinh nghiệm từ những trận phục kích trước đó trở thành một phần của một chiến dịch lớn hơn.

Nếu Bông Lau là câu chuyện về cách đánh một đoàn xe giữa núi rừng, thì Chiến dịch Biên giới năm 1950 là lúc nghệ thuật ấy được đặt trong một thế trận quy mô lớn.

Đánh cứ điểm.

Cắt đường.

Chặn viện binh.

Buộc đối phương phải di chuyển trong những khu vực mà ta đã chuẩn bị.

Từ một con đường dùng để cơ động quân đội, Đường số 4 trở thành nơi quân Pháp phải tìm cách thoát khỏi chính thế trận mà họ từng dựa vào để kiểm soát biên giới.

Trong ký ức của những người từng chiến đấu ở vùng biên giới, Đường số 4 không chỉ là một tuyến đường.

Nó là một chiến trường.

Một nơi mà mỗi khúc cua đều có thể chứa một trận đánh.

Mỗi đoàn xe đi qua đều có thể trở thành mục tiêu.

Và mỗi người chỉ huy phải hiểu địa hình đến mức biến những thứ tưởng như bình thường thành lợi thế chiến đấu.

Đặng Văn Việt là một trong những người như vậy.

Ông không nổi tiếng bởi một trận đánh duy nhất.

Tên tuổi ông gắn với cả một chuỗi trận đánh trên Đường số 4, từ những năm đầu kháng chiến đến Chiến dịch Biên giới.

Nhưng nếu phải tìm một hình ảnh để hiểu vì sao người Pháp gọi ông là “Hùm xám đường số 4”, có lẽ không cần tìm đến một câu chuyện quá lớn.

Chỉ cần hình dung một đoàn xe cơ giới đang chạy qua núi.

Phía trước vẫn là con đường.

Hai bên vẫn là rừng.

Những người lính trên xe có thể chưa biết rằng ở một khúc cua nào đó, lực lượng phục kích đã chờ sẵn.

Rồi tiếng súng vang lên.

Đội hình bị chia cắt.

Những chiếc xe không thể tiến tiếp.

Và con đường vốn được dùng để đưa quân Pháp đi qua vùng biên giới lại trở thành nơi họ phải bỏ lại xe cộ, vũ khí và đồng đội.

Đó là cách một người chỉ huy trẻ tuổi từng bước tạo nên danh tiếng của mình.

Không phải bằng những lời tuyên bố.

Mà bằng từng khúc đường.

Từng trận phục kích.

Từng đoàn xe bị đánh bật khỏi tuyến vận chuyển.

Sau này, người ta gọi Đường số 4 bằng nhiều cái tên.

“Con đường lửa.”

“Con đường máu.”

Còn với quân Pháp, nó gắn với một cái tên khác: Đặng Văn Việt – “Hùm xám đường số 4”. Những biệt danh ấy xuất hiện từ chính những chiến công của Trung đoàn 174 trên tuyến đường này.

Nhưng có lẽ điều đáng nhớ nhất không nằm ở biệt danh.

Mà ở bài học được để lại từ một con đường miền núi:

Một lực lượng yếu hơn không nhất thiết phải tìm cách mạnh hơn đối phương. Đôi khi, họ chỉ cần hiểu rõ nơi mình đang đứng.

Đặng Văn Việt đã hiểu những ngọn núi, những con đèo, những khúc cua và những con đường ấy.

Và ông biến chúng thành một phần của trận đánh.

Ngày nay, đường số 4 đã mang một diện mạo khác.

Xe cộ vẫn đi qua những vùng núi Cao Bằng, Lạng Sơn.

Những đoàn xe không còn mang theo chiến tranh.

Nhưng giữa những cung đường quanh co ấy, lịch sử vẫn còn nằm lại trong địa hình, trong những địa danh Bông Lau, Lũng Phầy, Đông Khê.

Và nếu một lần đi qua nơi ấy, có thể người ta sẽ không nhìn thấy những gì từng xảy ra.

Chỉ thấy một con đường chạy giữa núi.

Nhưng hơn bảy mươi năm trước, chính con đường ấy từng là nơi một đoàn xe biến mất sau một khúc cua.

Và từ những khúc cua như thế, một huyền thoại của Đường số 4 đã được viết nên.