Độc đáo đồ trang sức trong văn hóa Sa Huỳnh
Văn hóa Sa Huỳnh một trong ba nền văn hóa khảo cổ đã hình thành nên “tam giác văn hóa” trong buổi bình minh của lịch sử Việt Nam. Đó là văn hóa Đông Sơn, văn hoá Sa Huỳnh và văn hóa Óc Eo. Tại tỉnh Quảng Ngãi, những trang sức ngàn năm tuổi được trưng bày là kỹ nghệ chế tác đồ trang sức và phong cách sử dụng của chủ nhân nền văn hóa này.
Chế tác đồ trang sức là một trong những thành tựu đáng chú ý của người Sa Huỳnh. Mỗi món trang sức có nhiều ý nghĩa: Làm đẹp cho chủ nhân, thể hiện sự giàu có và địa vị xã hội theo tập tục, tín ngưỡng của người đương thời. Những chuỗi hạt, vòng tay, khuyên tai, nhẫn… phong phú đa dạng về kiểu dáng được chế tác bằng nhiều nguyên liệu đá mã não, nephrit, carnehan, pha lê, vàng, thủy tinh màu làm từ cát và nhựa các loại cây… Sự xuất hiện phong phú loại hình đồ trang sức, đa dạng về chất liệu cho thấy cư dân VHSH là những người có năng khiếu, khéo tay và thẩm mỹ cao.
Theo TS. Đoàn Ngọc Khôi, Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, trong văn hoá Sa Huỳnh, từ giai đoạn sớm Long Thạnh cho đến giai đọan đồ sắt đỉnh cao của nó đồ trang sức rất đa dạng, với nhiều chất liệu khác nhau. Trong đó, thủy tinh nhân tạo dùng để chế tác trang sức được xem là thành tựu rực rỡ của nền văn hoá Sa Huỳnh. Từ cát trắng và nhựa các loại cây, người Sa Huỳnh đã sáng tạo nên những trang sức, nhất là những chuỗi hạt nhiều màu sắc: xanh lơ, xanh đen, đỏ, vàng, nâu xám, tím….
Nói đến đồ trang sức trong văn hoá Sa Huỳnh chúng ta không thể không kể đến khuyên tai ba mấu nhọn và khuyên tai hai đầu thú. Hai loại khuyên tai này được chế tác bằng đá và thủy tinh với cấu tạo tương đối phức tạp và độc đáo. Các nhà nghiên cứu đều cho rằng, khuyên tai ba mấu và khuyên tai hai đầu thú là những sản phẩm đặc trưng của văn hoá Sa Huỳnh do người Sa Huỳnh sáng tạo. Khuyên tai ba mấu là một trong những loại hình đồ trang sức mang đặc trưng của văn hoá Sa Huỳnh. Chất liệu chế tác khuyên tai là đá ngọc, thủy tinh, đá quý trong đó chủ yếu là đá ngọc. Loại hình khuyên tai này không chỉ được phát hiện ở văn hoá Sa Huỳnh, Đồng Nai, Óc Eo mà còn phổ biến ở các vùng Java, Myanmar, Đài Loan (TQ). Điều đó cho thấy, từ rất sớm cư dân Sa Huỳnh đã có sự trao đổi, giao lưu rộng rãi với các nước trong khu vực. Nếu khuyên tai ba mấu dịu dàng, tinh tế và khá duyên dáng thì khuyên tai hai đầu thú lại thể hiện chất dũng mạnh, kiêu hãnh, cường tráng của nam giới.
TS. Đoàn Ngọc Khôi cho biết, ngoài ra chúng ta thấy khuyên tai hình đĩa bằng đất nung được tìm thấy trong mộ táng Sa Huỳnh, đặc biệt là những trang sức được chế tác từ mã não bằng các hình khác nhau như hình thoi, hạt tròn, chuỗi, .... đặc biệt là giai đoạn sắt. Bên cạnh đó, các đảo cận bờ như cù lao Chàm, cù lao Ré, người ta tìm thấy rất nhiều đồ trang sức được làm từ vỏ nhuyễn thể để đeo... từ đó người ta kết luận nó cùng mẫu số với cư dân Mã Lai đa đảo, kể cả vùng tây Thái Bình Dương. Như vậy, từ đồ trang sức của cư dân Sa Huỳnh được tìm thấy ta thấy tính phân bố đa dạng, tuy nhiên, trong mỗi không gian khác nhau, người ta cũng sử dụng đồ trang sức khác nhau và nó có sự giao lưu, giao thoa mạnh mẽ với các nền văn hóa khác trong khu vực.
Từ năm 1909 đến nay, văn hoá Sa Huỳnh đã có hơn 100 năm phát hiện và nghiên cứu, đã có bốn lần hội thảo khoa học về VHSH ở các năm 1985, 1990, 1999, 2009,... qua những lần hội thảo đó, các nhà khoa học đã khẳng định giá trị của văn hoá Sa Huỳnh, một nền văn hóa thời tiền sử của Việt Nam mang tầm khu vực và quốc tế. Trong suốt chiều dài lịch sử, các nhà khảo cổ học, nhà nghiên cứu đã dần “vén màn” bí ẩn VHSH cùng nhiều phát hiện mới trên con đường di sản văn hoá Sa Huỳnh.
