Độc Lập – cứ điểm thất thủ trong những ngày đầu chiến dịch

Đồi Độc Lập nằm trên một khu vực có ý nghĩa về mặt phòng thủ và kiểm soát hướng tiến vào trung tâm. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả trung tâm đề kháng này có chiều dài khoảng 500 m, rộng khoảng 200 m và cách trung tâm Mường Thanh khoảng 4 km về phía bắc. Quân Pháp bố trí tại đây Tiểu đoàn 5 thuộc Trung đoàn bộ binh Bắc Phi số 7 cùng một đại đội lính người Thái. Hệ thống công sự, hàng rào và hỏa lực được tổ chức để có thể chống đỡ một cuộc tiến công từ phía bắc.

Sau khi Him Lam bị tiêu diệt, Bộ chỉ huy Pháp dự đoán quân ta sẽ nhanh chóng đánh Độc Lập. Phía Pháp tăng cường kiểm tra công sự, chuẩn bị hỏa lực pháo binh từ Mường Thanh và dự kiến sử dụng không quân để hỗ trợ cứ điểm. Điều này khiến trận đánh Độc Lập trở thành một cuộc đối đầu không chỉ giữa bộ binh hai bên mà còn giữa hệ thống pháo binh và công sự phòng thủ của tập đoàn cứ điểm với hỏa lực tiến công của quân đội Việt Nam.

Về phía Việt Nam, nhiệm vụ tiến công Độc Lập được giao cho Trung đoàn 165 thuộc Đại đoàn 312 và Trung đoàn 88 thuộc Đại đoàn 308. Trung đoàn 165 đảm nhiệm hướng chủ yếu, trong khi Trung đoàn 88 tiến công trên hướng thứ yếu. Cách bố trí này nhằm tạo sức ép từ nhiều hướng, phá vỡ hệ thống phòng thủ và tạo điều kiện cho các đơn vị xung kích tiến sâu vào trung tâm cứ điểm.

Theo kế hoạch ban đầu, cuộc tiến công dự kiến bắt đầu vào chiều 14/3. Tuy nhiên, mưa lớn khiến việc đưa một số khẩu sơn pháo 75 mm và cối 120 mm từ khu vực Him Lam sang Độc Lập bị chậm. Trong điều kiện đó, chỉ huy trận đánh quyết định không vội đưa bộ binh vào khi công tác hỏa lực chưa được bảo đảm đầy đủ. Pháo 105 mm tiếp tục bắn vào cứ điểm để phá hủy công sự và gây sức ép, trong khi các đơn vị chờ lực lượng pháo binh còn lại đến vị trí.

Đến khoảng 2 giờ sáng 15/3, sơn pháo 75 mm và cối 120 mm đã được đưa tới trận địa. Khoảng 3 giờ 30, bộ binh bắt đầu xung phong. Trên hướng chủ yếu, Trung đoàn 165 nhanh chóng đột phá vào hệ thống phòng thủ, tiến sâu đến khu vực thông tin, trận địa cối và sở chỉ huy của cứ điểm. Ở hướng thứ yếu, Trung đoàn 88 ban đầu gặp khó khăn vì hướng mở cửa qua hàng rào chưa chính xác, nhưng sau đó các chiến sĩ công binh và xung kích tiếp tục phá hàng rào, mở đường cho bộ đội tiến vào.

Cuộc chiến diễn ra quyết liệt trong đêm. Quân Pháp dựa vào công sự và hỏa lực pháo binh từ Mường Thanh để chống trả, trong khi các đơn vị Việt Nam từng bước đánh chiếm từng vị trí phòng ngự. Một quả đạn pháo đã đánh trúng khu vực hầm chỉ huy của cứ điểm. Trong quá trình chiến đấu, các mũi xung kích tiến sâu, chia cắt hệ thống phòng thủ và gây sức ép trực tiếp lên lực lượng chỉ huy của đối phương.

Đến khoảng 6 giờ 30 sáng 15/3, quân đội Việt Nam hoàn toàn làm chủ đồi Độc Lập. Tiểu đoàn Bắc Phi phòng giữ cứ điểm bị tiêu diệt; các sĩ quan chỉ huy sống sót, trong đó có Méc-cơ-nên và Các, bị bắt làm tù binh. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận quân ta loại khỏi vòng chiến đấu gần 483 quân địch và bắt gần 200 tù binh trong trận này. Những con số cụ thể trong các tài liệu tổng kết có thể được trình bày khác nhau, nhưng kết quả chiến thuật của trận đánh là rõ ràng: trung tâm đề kháng Độc Lập bị đánh tan.

Thắng lợi Độc Lập có ý nghĩa đặc biệt bởi nó diễn ra chỉ một ngày sau trận Him Lam. Hai trung tâm đề kháng quan trọng ở phía bắc Mường Thanh lần lượt bị tiêu diệt, khiến tuyến phòng thủ phía bắc của tập đoàn cứ điểm không còn giữ được cấu trúc ban đầu. Quân Pháp phải đưa thêm lực lượng dù xuống Điện Biên Phủ để bù đắp tổn thất và duy trì khả năng phòng thủ. Trong khi đó, quân đội Việt Nam tiếp tục gây sức ép lên Bản Kéo, cứ điểm còn lại của phân khu Bắc.

Sáng 17/3, Bản Kéo tiếp tục bị uy hiếp. Trước sức ép của quân ta, lực lượng Pháp và lính người Thái tại đây rút khỏi vị trí, một bộ phận chạy về phía Mường Thanh. Như vậy, trong những ngày đầu của chiến dịch, Him Lam, Độc Lập và Bản Kéo lần lượt bị loại khỏi hệ thống phòng thủ phía bắc. Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đánh giá chuỗi thắng lợi này đã làm sụp đổ phân khu Bắc của quân Pháp tại Điện Biên Phủ.

Trận Độc Lập cũng cho thấy một đặc điểm đáng chú ý của phương châm “đánh chắc, tiến chắc”. Khi pháo binh chưa vào đủ vị trí do thời tiết, bộ binh không được đưa vào tiến công một cách vội vàng mà tiếp tục chờ hỏa lực được bảo đảm. Chỉ khi các loại pháo cần thiết đã đến trận địa, cuộc tiến công mới được triển khai. Cách xử trí này cho thấy yêu cầu hiệp đồng giữa các lực lượng và việc bảo đảm điều kiện chiến đấu được đặt lên trước việc giữ nguyên giờ nổ súng dự kiến.

Phía sau trận đánh là một hệ thống hậu cần và hỏa lực được chuẩn bị từ trước. Những khẩu pháo 105 mm từ trận địa Thanh Minh đã tham gia bắn vào Độc Lập sau khi Him Lam bị tiêu diệt; các trận địa cao xạ cũng được bố trí để khống chế hoạt động của máy bay Pháp. Cục Di sản văn hóa hiện xác định và bảo tồn nhiều trận địa pháo, cao xạ liên quan trực tiếp đến các trận đánh Độc Lập và Bản Kéo. Những dấu tích này cho thấy chiến thắng không chỉ diễn ra trên quả đồi mà còn gắn với cả một hệ thống trận địa bao quanh chiến trường.

Ngày nay, khu vực Độc Lập là một bộ phận của quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ. Những trận địa liên quan đến Độc Lập, Bản Kéo, các trận địa pháo và cao xạ vẫn được xác định trong hồ sơ bảo tồn di tích. Việc bảo tồn những địa điểm này giúp người nghiên cứu và du khách có thể hình dung được cách các lực lượng từng bố trí, tiến công và phòng thủ trong những ngày đầu của chiến dịch.

Nếu Him Lam là trận mở màn chứng minh khả năng đánh vào một trung tâm đề kháng mạnh, thì Độc Lập là trận đánh tiếp tục mở rộng kết quả ấy và phá vỡ thêm một mắt xích quan trọng của hệ thống phòng thủ. Hai trận đánh liên tiếp trong hai ngày đã tạo ra sức ép lớn lên phân khu Bắc, buộc quân Pháp phải điều chỉnh cách bố trí lực lượng và tăng cường viện binh. Từ những thắng lợi ban đầu đó, quân đội Việt Nam có điều kiện chuyển sang những trận đánh tiếp theo, từng bước siết chặt vòng vây quanh khu trung tâm Mường Thanh.

Độc Lập vì thế giữ một vị trí quan trọng trong toàn bộ diễn biến 56 ngày đêm Điện Biên Phủ. Trận đánh không phải là cuộc quyết chiến cuối cùng, nhưng nó cho thấy chiến dịch đã bắt đầu đạt được mục tiêu từng bước phá vỡ tập đoàn cứ điểm. Những dấu tích còn lại của Độc Lập hôm nay nhắc lại một đêm chiến đấu từ 14 đến 15/3/1954, khi một trong những trung tâm đề kháng được tổ chức tốt nhất ở phía bắc Mường Thanh bị đánh chiếm.

Giữ gìn ký ức về Độc Lập không chỉ là ghi nhớ một chiến thắng quân sự. Đó còn là bảo tồn những địa điểm, hiện vật và tư liệu giúp các thế hệ sau hiểu được cách một trận đánh được chuẩn bị, tổ chức và triển khai trong điều kiện chiến trường Tây Bắc. Từ Him Lam đến Độc Lập rồi Bản Kéo, lịch sử của những ngày đầu Điện Biên Phủ được tạo nên bởi sự phối hợp của nhiều lực lượng và một quá trình chiến đấu từng bước. Những chứng tích còn lại vì vậy có giá trị lâu dài đối với việc nghiên cứu và truyền lại lịch sử Chiến dịch Điện Biên Phủ.