Đồi A1 – 39 ngày đêm

Trước năm 1954, quả đồi này từng được người dân địa phương gọi là Đồi Lạng Chượng, gắn với truyền thuyết về thủ lĩnh người Thái Lạng Chượng. Về sau, người Pháp gọi nơi đây là Đồi Đồn Tây và khi xây dựng Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ đã đặt tên cứ điểm là Eliane 2. Trong cách đánh số các cứ điểm của quân đội Việt Nam, nơi đây được gọi là A1. Quân Pháp xây dựng trên A1 một hệ thống công sự dày đặc gồm lô cốt, hầm ngầm, chiến hào, hàng rào dây thép gai và các vị trí hỏa lực, biến ngọn đồi thành một điểm phòng thủ có khả năng khống chế khu vực phía đông Mường Thanh. Đồi A1 nằm cách sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm khoảng 500m theo đường chim bay và thuộc dãy cao điểm phía đông cùng C1, C2, D và E.

Sau đợt tiến công thứ nhất của Chiến dịch Điện Biên Phủ, các cứ điểm Him Lam và Độc Lập đã bị tiêu diệt, còn hệ thống phòng ngự phía đông Mường Thanh trở thành mục tiêu quan trọng của đợt tiến công thứ hai. Ngày 30/3/1954, Đại đoàn 316 được giao nhiệm vụ tiến công các cao điểm phía đông, trong đó Trung đoàn 174 là đơn vị chủ công đánh A1. Trước khi trận đánh bắt đầu, bộ đội đã xây dựng hệ thống giao thông hào, trận địa xuất phát và công sự để đưa lực lượng tiếp cận mục tiêu. Đến cuối tháng 3, riêng Trung đoàn 174 đã hoàn thành hơn 15km giao thông hào cùng hàng nghìn hầm, hố và trận địa hỏa lực phục vụ chiến đấu.

Chiều tối 30/3, trận đánh A1 bắt đầu cùng với cuộc tiến công trên nhiều cao điểm phía đông. Tuy nhiên, do đường dây liên lạc bị đứt, Trung đoàn 174 nhận lệnh chậm hơn dự kiến khoảng 35 phút. Khi bộ đội bắt đầu tiến công, yếu tố bất ngờ đã giảm đáng kể và quân Pháp có thời gian tổ chức chống trả. Khoảng 21 giờ 30, các mũi tiến công mở được cửa qua hàng rào và bộ binh xung phong vào cứ điểm. Quân Pháp dựa vào hệ thống hầm ngầm, lô cốt và hỏa lực mạnh trên đỉnh đồi để chống trả quyết liệt. Đến sáng 31/3, quân đội Việt Nam đã chiếm được một phần quan trọng của A1 nhưng chưa thể tiêu diệt hoàn toàn cứ điểm.

Những ngày tiếp theo là thời kỳ giằng co quyết liệt nhất. Bộ đội Việt Nam từng bước áp sát, củng cố trận địa và tổ chức tiến công, trong khi quân Pháp liên tục đưa lực lượng từ khu trung tâm lên tăng viện và tìm cách phản kích để giành lại những vị trí đã mất. Từ đêm 1/4 đến sáng 3/4, chiến sự tiếp tục diễn ra trên các đoạn chiến hào và khu vực phòng ngự của A1. Đến chiều 3/4, quân Pháp tổ chức phản kích với sự yểm trợ của pháo binh và máy bay, nhưng bị các đơn vị Việt Nam chặn đánh; một xe tăng của đối phương bị bắn cháy. Cuộc chiến không còn là một trận đánh diễn ra trong vài giờ mà chuyển thành cuộc đấu sức kéo dài, trong đó từng đoạn hào và từng vị trí chiến đấu đều có thể trở thành mục tiêu giành giật.

Một trong những nguyên nhân khiến A1 trở thành cứ điểm đặc biệt khó đánh là hệ thống hầm ngầm và công sự của quân Pháp. Trên đỉnh đồi có một hầm cố thủ kiên cố, bên cạnh nhiều lô cốt và vị trí hỏa lực được liên kết bằng chiến hào. Đối với quân Pháp, giữ A1 đồng nghĩa với giữ một trong những vị trí then chốt bảo vệ khu trung tâm Mường Thanh; đối với quân đội Việt Nam, chiếm được A1 sẽ tạo một bàn đạp rất gần sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm. Vì vậy, sau khi chiếm được phần lớn các cao điểm phía đông, A1 vẫn tiếp tục là điểm phải tập trung lực lượng và hỏa lực.

Trong quá trình chiến đấu, nhiệm vụ trinh sát hệ thống hầm ngầm của đối phương trở nên đặc biệt quan trọng. Các tổ trinh sát phải tiếp cận trong điều kiện pháo binh và hỏa lực địch dày đặc để xác định vị trí công sự và tìm cách hạn chế khả năng tiếp viện, phản kích. Một trong những người làm nhiệm vụ này là Nguyễn Ngọc Bảo, thuộc lực lượng trinh sát. Theo Báo Quân đội nhân dân, những kết quả trinh sát đã giúp xác định vị trí hầm ngầm cố thủ của quân Pháp, tạo cơ sở cho công binh nghiên cứu phương án đào đường hầm đặt khối bộc phá dưới lòng đồi.

Khi các phương án tiến công trực tiếp không thể nhanh chóng giải quyết cứ điểm, công binh được giao một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm: đào một đường hầm xuyên vào lòng đồi để đặt thuốc nổ dưới khu vực phòng ngự của quân Pháp. Công việc được tiến hành bí mật trong nhiều ngày, trong điều kiện thiếu ánh sáng, không gian chật hẹp và luôn có nguy cơ bị phát hiện. Sau khoảng 15 ngày đêm, đường hầm dài khoảng 47m được hoàn thành theo cách tính từ vị trí xuất phát đến khu vực đặt bộc phá; các nguồn hồi ức có cách tính chiều dài khác nhau tùy điểm bắt đầu và kết thúc được xác định. Cuối đường hầm, công binh tạo một ngách để đặt khối thuốc nổ nặng 960 kg.

Trong khi đường hầm được đào, cuộc chiến trên mặt đất vẫn tiếp diễn. Quân đội Việt Nam tiếp tục giữ những phần đã chiếm được và tổ chức bao vây, còn quân Pháp tìm cách duy trì khu vực phòng thủ còn lại. Đến cuối tháng 4, trong khi nhiều vị trí phía đông đã bị mất, quân Pháp vẫn còn giữ một phần A1 và C1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận trong những ngày cuối tháng 4, A1 vẫn là một trong những điểm cao quan trọng mà quân Pháp còn kiểm soát, trong khi thế trận bao vây của quân đội Việt Nam ngày càng khép chặt quanh khu trung tâm.

Ngày 1/5, đợt tiến công thứ ba của Chiến dịch Điện Biên Phủ bắt đầu. Quân đội Việt Nam lần lượt đánh chiếm nhiều vị trí còn lại ở phía đông và phía tây, làm cho phạm vi kiểm soát của quân Pháp thu hẹp nhanh chóng. Ngày 3/5, cứ điểm 311B ở phía tây bị tiêu diệt, tạo thế bao vây ngày càng chặt đối với khu trung tâm. Lúc này, A1 không chỉ là một điểm cao cần phải chiếm mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong kế hoạch mở cửa tiến vào khu vực sở chỉ huy của quân Pháp.

Tối 6/5/1954, sau 39 ngày đêm chiến đấu kể từ khi trận A1 bắt đầu, thời điểm quyết định đã đến. Theo kế hoạch hiệp đồng, lúc 20 giờ 30 phút, pháo binh tập trung bắn vào A1 và khối bộc phá 960 kg được kích nổ. Sức nổ làm rung chuyển ngọn đồi, phá hủy một số công sự và gây tổn thất lớn cho lực lượng phòng thủ tại khu vực bị đánh. Ngay sau tiếng nổ, các đơn vị bộ binh từ nhiều hướng đồng loạt xung phong, tận dụng sự hỗn loạn trong hệ thống phòng ngự để đánh sâu vào cứ điểm.

Cuộc chiến chưa kết thúc ngay sau tiếng nổ. Quân Pháp vẫn chống trả tại những vị trí còn giữ được, trong khi bộ đội Việt Nam tiếp tục tiến công và mở rộng khu vực kiểm soát. Đến khoảng 4 giờ 30 phút sáng 7/5/1954, cứ điểm A1 hoàn toàn bị tiêu diệt. Việc chiếm được A1 tạo ra một bàn đạp đặc biệt quan trọng ở phía đông, giúp quân đội Việt Nam tiến gần hơn đến sở chỉ huy trung tâm của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Chỉ vài giờ sau, đến chiều 7/5, toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ đầu hàng.

Trận A1 để lại những tổn thất rất lớn. Các tài liệu của cơ quan quản lý di tích Điện Biên cho biết hơn 2.500 chiến sĩ Việt Nam đã hy sinh tại ngọn đồi này trong cuộc chiến kéo dài 39 ngày đêm; một số tài liệu quân sự cũng thống kê những tổn thất và kết quả chiến đấu của trận đánh theo các cách khác nhau. Điều chắc chắn là A1 là một trong những nơi diễn ra cuộc chiến ác liệt nhất của toàn chiến dịch, với hình thức chiến đấu từ pháo binh, bộ binh, công binh đến giáp lá cà trong chiến hào. Những con số thương vong vì thế cần được đọc trong phạm vi từng nguồn thống kê và không nên tách khỏi bối cảnh toàn bộ trận đánh.

Ngày nay, Đồi A1 là một điểm di tích thành phần của Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ. Nhiều dấu tích quan trọng vẫn được bảo tồn như hầm cố thủ, hệ thống lô cốt, chiến hào, đường hầm công binh và hố bộc phá; một chiếc xe tăng của quân Pháp cũng được lưu giữ tại khu di tích. Theo Ban Quản lý di tích tỉnh Điện Biên, khu vực được khoanh vùng bảo vệ có diện tích 585.000m² và Đồi A1 đã được công nhận là điểm du lịch của tỉnh từ năm 2021. Năm 2026, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, cho thấy việc gìn giữ các chứng tích của chiến trường này tiếp tục được đặt trong kế hoạch bảo tồn lâu dài.

Đồi A1 vì thế không chỉ được nhớ đến bởi tiếng nổ của khối bộc phá tối 6/5/1954. Giá trị lịch sử của nơi này nằm trong toàn bộ 39 ngày đêm chiến đấu, từ những cuộc tiến công đầu tiên, những lần phản kích, những đoạn chiến hào giành đi giật lại, đến công việc âm thầm của những người lính công binh đào đường hầm trong lòng đất. Mỗi lớp đất, đoạn hào và công sự còn lại trên A1 đều gắn với một phần của trận chiến đã góp phần quyết định số phận Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Giữ gìn Đồi A1 cũng là giữ lại một chứng tích vật chất giúp thế hệ sau hiểu rằng Chiến thắng Điện Biên Phủ không được tạo nên chỉ bởi một trận đánh trong một ngày, mà là kết quả của cả một chiến dịch kéo dài, trong đó có những cuộc chiến giằng co vô cùng khốc liệt. Từ một cứ điểm mang tên Eliane 2 trong hệ thống phòng thủ của quân Pháp, A1 trở thành một địa danh lịch sử gắn với bước ngoặt cuối cùng của chiến dịch. Việc bảo tồn nguyên trạng các dấu tích, nghiên cứu tư liệu và truyền đạt lịch sử có căn cứ sẽ giúp ký ức về những người đã chiến đấu và hy sinh tại nơi đây tiếp tục được lưu giữ một cách chân thực.