Đổi áo bào giữa vòng vây để một người có thể sống, hai mươi mốt người phải chết
Nghĩa quân đang bị vây chặt trên đỉnh núi, lương thực cạn kiệt, chỉ còn một cách duy nhất để chủ tướng thoát thân: phải có người khoác lên mình bộ áo bào của vua, cưỡi ngựa xông ra để đánh lừa quân địch. Không ai ép buộc, chính ông đã bước ra nhận lấy cái chết thay cho người khác.
Năm 1419, giữa lúc cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo còn trong giai đoạn khó khăn nhất, nghĩa quân bị quân Minh vây chặt tại núi Chí Linh, lương thực cạn kiệt, tình thế nguy cấp đến mức có nguy cơ toàn bộ lực lượng bị tiêu diệt. Trong hoàn cảnh đó, tướng Lê Lai — một trong những công thần khai quốc gắn bó với Lê Lợi từ những ngày đầu dấy binh — đã xin được đóng giả làm chủ tướng, mặc áo bào, cưỡi voi (có tài liệu ghi cưỡi ngựa) của Lê Lợi, dẫn một toán quân xông ra khiêu chiến để đánh lạc hướng quân Minh, tạo điều kiện cho Lê Lợi cùng lực lượng nòng cốt rút lui an toàn.
Quân Minh tưởng đã bắt được thủ lĩnh nghĩa quân, dồn toàn lực vây bắt và giết chết Lê Lai cùng đoàn tùy tùng. Nhờ sự hy sinh ấy, Lê Lợi cùng bộ chỉ huy nghĩa quân thoát khỏi vòng vây, bảo toàn được lực lượng cốt cán để tiếp tục cuộc kháng chiến trường kỳ chống quân Minh, cuối cùng giành thắng lợi hoàn toàn năm 1428.
Cảm kích trước sự hy sinh cao cả ấy, sau khi lên ngôi, Lê Lợi đã ban thưởng trọng hậu cho gia đình Lê Lai, phong tước và cho phép con cháu đời đời được hưởng ân điển đặc biệt. Tương truyền, chính Lê Lợi từng căn dặn rằng ngày giỗ của mình phải làm giỗ trước ngày giỗ Lê Lai một hôm để tỏ lòng tri ân — trở thành nguồn gốc của câu thành ngữ dân gian "Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi", nhắc nhở hậu thế về sự hy sinh thầm lặng đã góp phần làm nên chiến thắng của cả một cuộc khởi nghĩa.
