Đội Cấn – Người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên

Đội Cấn (tên thật là Trịnh Văn Đạt) sinh tại làng Yên Nhiên, nay thuộc huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là tỉnh Phú Thọ). Thuở nhỏ, ông học chữ Nho vài năm rồi phụ giúp gia đình làm nông. Chứng kiến cảnh nhân dân bị thực dân, phong kiến áp bức, ông sớm nung nấu ý chí đứng lên cứu nước.

Sau khi vào lính trong quân đội Pháp và được điều lên Thái Nguyên, Đội Cấn bí mật tập hợp những binh lính yêu nước, chuẩn bị lực lượng chống lại thực dân. Trong thời gian canh giữ nhà lao Thái Nguyên, ông đã tiếp xúc với nhiều tù nhân chính trị, đặc biệt là Lương Ngọc Quyến. Từ đó, ông được giác ngộ và tham gia tổ chức cách mạng Việt Nam Quang Phục Hội.

Đêm 30 rạng sáng 31–8–1917, cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên 1917 bùng nổ. Nghĩa quân tấn công trại lính và nhà lao, giải phóng tù nhân, làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên trong một thời gian. Đội Cấn được suy tôn làm Tư lệnh, còn Lương Ngọc Quyến làm quân sư, lãnh đạo nghĩa quân chiến đấu chống lại sự phản công của quân Pháp.

Trước lực lượng địch đông và trang bị mạnh, nghĩa quân phải rút vào vùng rừng núi tiếp tục chiến đấu. Sau gần một năm kiên cường kháng cự, lực lượng dần suy yếu. Bị thương nặng trong trận chiến tại núi Pháo (Đại Từ, Thái Nguyên), Đội Cấn vẫn giữ vững khí tiết, quyết không để rơi vào tay giặc. Đêm 5–1–1918, ông đã anh dũng tuẫn tiết, kết thúc cuộc đời chiến đấu oanh liệt.

Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên và tấm gương của Đội Cấn đã trở thành biểu tượng cho tinh thần yêu nước và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân.