Đội Cấn – Người thủ lĩnh của Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917
Đội Cấn, tên thật là Trịnh Văn Cấn (1881–1918), là một vị thủ lĩnh yêu nước tiêu biểu trong Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917. Xuất thân trong gia đình có truyền thống chống Pháp, ông sớm hình thành lòng yêu nước và căm thù thực dân. Trong thời gian làm lính khố xanh tại Thái Nguyên, Đội Cấn có cơ hội tiếp xúc với nhiều chiến sĩ yêu nước, đặc biệt là Lương Ngọc Quyến. Hai người cùng tổ chức cuộc khởi nghĩa vào đêm 30, rạng sáng 31-8-1917. Nghĩa quân nhanh chóng làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên, tuyên bố thành lập Quang Phục quân, đặt quốc hiệu Đại Hùng và giương cao lá cờ năm ngôi sao đỏ. Sau nhiều ngày chiến đấu quyết liệt với quân Pháp, do lực lượng chênh lệch, nghĩa quân buộc phải rút lui. Đội Cấn tiếp tục chiến đấu trong điều kiện vô cùng gian khổ và bị thương nặng. Nhận thấy không còn khả năng tiếp tục chỉ huy, ông quyết định hy sinh để giữ trọn khí tiết. Cuộc khởi nghĩa tuy thất bại nhưng đã thể hiện mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí chống ngoại xâm và khát vọng độc lập của nhân dân Việt Nam.
a. Thân thế và lòng yêu nước của Đội Cấn
Đội Cấn tên thật là Trịnh Văn Cấn, tên khai sinh là Trịnh Văn Đạt, sinh năm 1881.
Quê tại làng Yên Nhiên, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên.
Cha ông là Trịnh Văn Đoan, từng hưởng ứng phong trào Cần Vương chống Pháp.
Lớn lên trong hoàn cảnh đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, Đội Cấn sớm hình thành lòng yêu nước và căm thù giặc.
b. Trở thành Đội Cấn
Khi còn trẻ, ông bị bắt đi lính khố xanh.
Trong thời gian đóng quân ở Thái Nguyên, ông từng bị buộc tham gia đàn áp nghĩa quân Yên Thế.
Năm 1917, ông giữ chức Đội nhất trong lực lượng lính khố xanh nên được gọi là Đội Cấn.
c. Chuẩn bị cho Khởi nghĩa Thái Nguyên
Tại nhà tù Thái Nguyên có nhiều người yêu nước bị thực dân Pháp giam giữ.
Trong đó có Lương Ngọc Quyến, một nhà yêu nước và là Ủy viên Quân vụ của Việt Nam Quang Phục hội.
Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến gặp nhau ở tinh thần yêu nước, cùng quyết tâm chống thực dân Pháp.
Hai ông quyết định phát động Khởi nghĩa Thái Nguyên vào đêm 30, rạng sáng 31-8-1917.
d. Nghĩa quân làm chủ tỉnh lỵ
Nghĩa quân nhanh chóng tấn công và làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên.
Giải phóng tù nhân, chiếm các cơ quan quan trọng và thu giữ vũ khí, quân lương.
Nghĩa quân tuyên bố thành lập Quang Phục quân:
Trịnh Văn Cấn giữ chức Đại đô đốc.
Lương Ngọc Quyến giữ chức Quân sư.
Đặt quốc hiệu là Đại Hùng.
Sử dụng lá cờ nền vàng, có 5 ngôi sao đỏ, thể hiện khát vọng độc lập và phục quốc.
e. Những ngày chiến đấu chống quân Pháp
Thực dân Pháp nhanh chóng điều khoảng 2.000 quân, cùng pháo binh và xe thiết giáp lên đàn áp.
Từ ngày 2-9-1917, quân Pháp liên tục tấn công các phòng tuyến của nghĩa quân.
Nghĩa quân chiến đấu rất quyết liệt, nhiều lần gây tổn thất cho quân địch.
Tuy nhiên, do lực lượng và vũ khí quá chênh lệch, đến ngày 5-9-1917, nghĩa quân phải rút khỏi tỉnh lỵ Thái Nguyên.
f. Những ngày cuối cùng của Đội Cấn
Sau khi rút lui, nghĩa quân tiếp tục di chuyển qua nhiều địa phương và chịu sự truy đuổi gắt gao của quân Pháp.
Lực lượng ngày càng giảm, chỉ còn khoảng 40 người.
Đội Cấn cùng một số nghĩa quân tiếp tục chiến đấu tại vùng núi Pháo, Đại Từ.
Ông bị thương rất nặng ở chân và không còn khả năng tiếp tục chỉ huy.
Để giữ trọn khí tiết của người yêu nước, Đội Cấn đã quyết định hy sinh vào năm 1918.
g. Ý nghĩa lịch sử
Khởi nghĩa Thái Nguyên là một trong những cuộc đấu tranh tiêu biểu chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XX.
Dù thất bại, cuộc khởi nghĩa đã gây chấn động chính quyền thực dân và dư luận đương thời.
Đội Cấn trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần bất khuất và ý chí giành độc lập.
Hình ảnh và công lao của ông được nhân dân ghi nhớ, trong đó có Đền thờ Đội Cấn tại Thái Nguyên.
