Đội Cấn – Từ người lính khố xanh đến cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917

Có những cuộc nổi dậy bắt đầu từ bên ngoài một bộ máy cai trị. Nhưng cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 lại có một điểm rất đặc biệt: một trong những lực lượng quan trọng tạo nên nó xuất phát từ chính những người lính đang phục vụ trong hệ thống quân sự của chính quyền thuộc địa.

Người đứng đầu cuộc nổi dậy ấy là Trịnh Văn Cấn, thường được gọi là Đội Cấn.

Đội Cấn là một người lính khố xanh dưới thời Pháp thuộc. “Đội” trong tên gọi quen thuộc của ông xuất phát từ cấp bậc mà ông từng giữ trong lực lượng này. Nhưng đến năm 1917, người lính ấy đã lựa chọn một con đường hoàn toàn khác.

Thái Nguyên khi đó không chỉ có lực lượng lính khố xanh mà còn có một nhà tù giam giữ nhiều người chống chính quyền thực dân. Trong số những người bị giam tại đây có Lương Ngọc Quyến, một nhà hoạt động yêu nước từng tham gia Việt Nam Quang Phục Hội.

Sự gặp nhau giữa hai lực lượng tạo ra một điều rất đáng chú ý. Một bên là những binh lính có khả năng tiếp cận vũ khí và hiểu cách hoạt động của lực lượng quân sự tại địa phương. Một bên là những người hoạt động chống Pháp đang bị giam giữ, trong đó có những người đã có quá trình tham gia phong trào yêu nước.

Đêm 30 rạng sáng 31 tháng 8 năm 1917, cuộc khởi nghĩa nổ ra tại Thái Nguyên. Lực lượng nổi dậy do Đội Cấn lãnh đạo tiến hành chiếm các vị trí quan trọng, giải phóng tù nhân và giành quyền kiểm soát tỉnh lỵ trong một thời gian.

Lương Ngọc Quyến sau khi được giải thoát cũng tham gia cùng lực lượng khởi nghĩa. Tuy nhiên, tương quan giữa nghĩa quân và chính quyền thực dân rất chênh lệch. Pháp nhanh chóng điều lực lượng đến đàn áp và tìm cách giành lại Thái Nguyên.

Từ một cuộc nổi dậy có yếu tố bất ngờ ban đầu, nghĩa quân phải chuyển sang đối phó với một lực lượng có ưu thế lớn hơn về quân sự và khả năng tiếp viện. Việc giữ một đô thị lâu dài trong hoàn cảnh ấy trở nên vô cùng khó khăn.

Lực lượng khởi nghĩa sau đó phải rút khỏi tỉnh lỵ và tiếp tục hoạt động ở những khu vực khác. Cuộc chiến không kết thúc ngay khi Thái Nguyên bị quân Pháp kiểm soát trở lại. Đội Cấn cùng lực lượng còn lại tiếp tục chống cự trong nhiều tháng.

Đến năm 1918, trước sự truy đuổi quyết liệt của quân Pháp và trong tình thế ngày càng khó khăn, cuộc khởi nghĩa đi đến hồi kết. Đội Cấn qua đời trong năm đó.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, khởi nghĩa Thái Nguyên không thể đánh đổ được bộ máy cai trị của thực dân Pháp. Nhưng giá trị lịch sử của một sự kiện không phải lúc nào cũng được quyết định bởi việc nó có giành được thắng lợi cuối cùng hay không.

Cuộc khởi nghĩa cho thấy sự phản kháng đối với chế độ thuộc địa đã xuất hiện ngay cả trong một bộ phận những người đang phục vụ trong lực lượng do chính quyền thực dân tổ chức. Những con người vốn được xem là một phần của hệ thống lại có thể trở thành lực lượng chống lại hệ thống ấy.

Điều đó gợi ra một vấn đề rất đáng suy nghĩ về con người trong một tổ chức.

Chúng ta thường nhìn một người thông qua vị trí mà họ đang giữ: người này là nhân viên, người kia là cán bộ, người khác là thành viên của một đơn vị. Nhưng chức danh không thể nói hết một người đang nghĩ gì, tin vào điều gì hoặc sẽ lựa chọn như thế nào khi hoàn cảnh thay đổi.

Đội Cấn từng là một người lính khố xanh. Nếu chỉ nhìn vào bộ quân phục mà ông mặc trước năm 1917, rất khó hình dung rằng tên tuổi ông sau này lại gắn với một cuộc khởi nghĩa chống chính quyền thuộc địa.

Và câu chuyện còn cho thấy một yếu tố khác: mỗi nhóm người có thể sở hữu một loại nguồn lực khác nhau.

Những binh lính tham gia nổi dậy có sự hiểu biết về quân sự và điều kiện tại địa phương. Những người hoạt động yêu nước bị giam giữ lại mang theo kinh nghiệm chính trị và quá trình tham gia phong trào trước đó. Khi những nguồn lực ấy gặp nhau, một cuộc nổi dậy có quy mô đáng kể đã hình thành.

Trong công việc cộng đồng ngày nay, hoàn cảnh tất nhiên hoàn toàn khác, nhưng nguyên tắc về việc kết nối nguồn lực vẫn có giá trị. Một nhóm không nhất thiết phải tự mình sở hữu mọi thứ. Có khi điều quan trọng là nhận ra ai đang có thứ mình thiếu và mình đang có thứ gì có thể bổ sung cho họ.

Một đơn vị có địa điểm nhưng thiếu người tổ chức. Một nhóm thanh niên có nhân lực nhưng thiếu chuyên môn. Một cơ sở khác có chuyên môn nhưng khó tiếp cận đúng nhóm cần hỗ trợ. Nếu mỗi bên chỉ nhìn vào phần mình thiếu, cả ba đều thấy mình không đủ khả năng. Khi được kết nối, một hoạt động mới có thể hình thành.

Nhưng khởi nghĩa Thái Nguyên cũng cho thấy giới hạn của nguồn lực. Yếu tố bất ngờ có thể tạo ra lợi thế ban đầu, nhưng để duy trì một hoạt động lâu dài cần nhiều điều hơn: khả năng tiếp tế, lực lượng bổ sung, không gian hoạt động và phương án khi đối phương thay đổi cách phản ứng.

Vì vậy, khởi đầu tốt và duy trì tốt là hai bài toán khác nhau.

Một chương trình có thể thu hút rất đông người trong ngày ra mắt nhưng nhanh chóng ngừng hoạt động vài tháng sau. Một nhóm có thể thực hiện rất tốt hoạt động đầu tiên nhưng kiệt sức vì mọi nhiệm vụ đều tập trung vào vài người. Thành công ban đầu đáng quý, nhưng nếu muốn một công việc tồn tại, ngay từ đầu cũng cần nghĩ đến ngày thứ hai, tháng thứ hai và cả lúc những điều kiện thuận lợi ban đầu không còn nữa.

Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 cuối cùng bị đàn áp, nhưng lựa chọn của Đội Cấn và những người tham gia đã để lại một dấu mốc đáng chú ý trong phong trào chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XX. Từ một người lính nằm trong chính bộ máy thuộc địa, Đội Cấn trở thành người lãnh đạo một cuộc nổi dậy chống lại bộ máy ấy. Câu chuyện của ông nhắc rằng không nên vội đánh giá một con người chỉ bằng vị trí họ đang đứng. Quan trọng hơn là khi đứng trước một lựa chọn, họ quyết định sử dụng khả năng, kinh nghiệm và vị trí của mình để phục vụ điều gì.