Đội Cấn và cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên 1917
Đội Cấn (Trịnh Văn Cấn) là thủ lĩnh kiên cường của Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên (1917), một trong những cuộc nổi dậy vũ trang chống Pháp lớn nhất thời kỳ Thế chiến I. Cùng Lương Ngọc Quyến, ông lãnh đạo binh lính khố xanh khởi nghĩa, chiếm tỉnh lỵ Thái Nguyên, lan rộng ra các khu vực lân cận, bao gồm cả vùng Võ Nhai.
Hơn 100 năm trước, đêm 30/8/1917, khởi nghĩa Thái Nguyên bùng nổ. Cuộc khởi nghĩa là mốc son của phong trào yêu nước theo đường lối bạo động trong hai thập niên đầu thế kỷ XX, không chỉ vang dội cả nước Việt Nam mà còn làm rung động nước Pháp và ảnh hưởng tới các xứ thuộc địa của Pháp, góp phần “Thức tỉnh Á châu”.
Đêm 30/8/1917, Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên với lực lượng chủ lực là quân lính người Việt trong quân đội Pháp và các tầng lớp dân chúng đã nổ ra. Ngày 31-8, quân khởi nghĩa làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên, tuyên bố thành lập Việt Nam Quang Phục hội, suy cử Trịnh Văn Cấn làm Quang Phục quân Đại Đô đốc, Lương Ngọc Quyến làm quân sư.
Lần đầu tiên, lá quân kỳ 5 sao mang dòng chữ “Nam binh phục quốc” đã tung bay trên cổng thành. Nghĩa quân phát đi 2 bản hịch tuyên bố Thái Nguyên độc lập với Quốc hiệu là Đại Hùng Đế quốc. Khởi nghĩa Thái Nguyên diễn ra trong vòng 6 tháng (30/8/1917 đến 11/1/1918), và thất bại, nhưng tên tuổi của hai vị thủ lĩnh Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến với khát vọng phục quốc vẫn in dấu son rạng rỡ trong trang sử hào hùng của dân tộc.
Đội Cấn (1881-1918)
Đội Cấn, tức Trịnh Văn cấn, tên khai sinh là Trịnh Văn Đạt, quê làng Yên Nhiên, tổng Thượng Nhung, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, nay là xã Vũ Di, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc. Chứng kiến cảnh đàn áp, cướp bóc của bọn thực dân, phong kiến, cảnh bần cùng của nông dân trong vùng, Trịnh Văn Đạt nhen nhóm ý định tìm đường giết giặc, cứu nước. Song, chưa tìm được cơ hội thì Trịnh Văn Đạt đã phải thay anh là Trịnh Văn Cấn đi lính tập ở Vĩnh Yên. Kể từ đây, Trịnh Văn Đạt mang tên của người anh Trịnh Văn Cấn.
Năm 1910, Trịnh Văn Cấn (số lính 71) bị điều lên đóng quân ở đồn Chợ Chu, thuộc châu Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên. Tại đây, đã mấy lần Đội Cấn dự định chiếm đồn rồi kéo về đánh chiếm tỉnh lỵ Thái Nguyên, nhưng không thực hiện được. Chuyển về đóng ở Trại lính khố xanh Thái Nguyên, Đội Cấn tập hợp xung quanh mình những cai, đội có lòng yêu nước và một số binh lính khố xanh trong trại để mưu đồ khởi nghĩa.
Do luân phiên phải vào nhà lao Thái Nguyên canh giữ tù phạm, trong đó có những người yêu nước, đặc biệt, được tiếp xúc với nhân vật nối tiếng của Việt Nam Quang Phục hội là Lương Ngọc Quyến, Đội Cấn đã được Lương Ngọc Quyến giác ngộ, kết nạp vào Việt Nam Quang Phục hội.
Năm 1917, Đội Cấn và các đồng chí của ông ráo riết tập hợp lực lượng, chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa. Đêm 30, rạng sáng 31/8/1917, Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên bùng nổ... Trải qua mấy chục trận đánh trong vòng gần năm tháng trời, lực lượng lớn nhất của nghĩa quân đi cùng thủ lĩnh Đội Cấn bị chết, bị thương, bị bắt gần hết nên khi về vùng núi Pháo thuộc xã Cù Vân, huyện Đại Từ, bên cạnh Đội Cấn chỉ còn lại một số nghĩa quân trung thành. Nhận được tin báo của lý trưởng Cù Vân, quân Pháp tập trung bao vây nghĩa quân ở núi Pháo. Ngày 21/12/1917, trong một trận đánh ác liệt, Đội Cấn bị thương nặng ở chân. Đêm 5/1/1918, Đội Cấn đã anh dũng tuẫn tiết.
