Đội Cấn và Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên

Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên do Đội Cấn tức Trịnh Văn Cấn và Lương Ngọc Quyến lãnh đạo nổ ra đêm ngày 30 rạng sáng ngày 31 tháng 8 năm 1917 là cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp lớn nhất, có tiếng vang lớn ở nước ta trong thời kỳ Đại chiến Thế giới lần thứ nhất (1914-1918).

Tên húy: Trịnh Văn Đạt

Ngày sinh: 1881

Nơi sinh: thôn Yên Nhiên, xã Vĩnh Tường, tỉnh Phú Thọ

Ngày mất: 11/01/1918

Nơi mất: núi Pháo (nay thuộc huyện Đại Từ)

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 hiện lên như một ngọn lửa thiêng, bùng cháy từ lòng căm phẫn và tình yêu nước của những người lính khố xanh cùng các tù nhân chính trị. Đó không chỉ là một cuộc binh biến chống lại sự hà khắc của thực dân Pháp, mà còn là tiếng gọi thiêng liêng của dân tộc đang quằn quại trong xiềng xích nô lệ, khẳng định rằng người Việt Nam không bao giờ chịu khuất phục.

Ngọn lửa từ lòng căm phẫn biến thành chí lớn

Sinh ra trong buổi đất nước chìm trong bóng tối nô lệ, Trịnh Văn Cấn - người sau này được nhân dân gọi bằng cái tên thân thuộc Đội Cấn - đã sớm thấm thía nỗi đau mất nước. Từ những ngày còn trẻ, ông bị bắt đi lính khố xanh, buộc phải cầm súng đàn áp nghĩa quân Yên Thế. Nhưng chính những tháng ngày ấy đã hun đúc trong ông lòng căm thù giặc, tình yêu nước cháy bỏng, để rồi khi thời cơ đến, ông trở thành vị thủ lĩnh lừng danh của cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên.

Trong nhà tù Thái Nguyên, nơi giam giữ hơn hai trăm tù nhân - phần lớn là những chiến sĩ từng tham gia Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục, Yên Thế - có một người đặc biệt: Lương Ngọc Quyến, nhà yêu nước, quân sư của Việt Nam Quang Phục hội. Chí khí của ông gặp gỡ chí khí của Đội Cấn, hai ngọn lửa hòa làm một, quyết tâm đánh đổ ách nô lệ, giành lại tự do cho nhân dân.

Đêm khởi nghĩa lịch sử

Đêm 30, rạng sáng 31/08/1917, tiếng súng khởi nghĩa vang lên, tỉnh lỵ Thái Nguyên bừng sáng trong khí thế vùng lên. Nghĩa quân nhanh chóng tiêu diệt tên giám binh Noel cùng tay sai, phá ngục giải phóng tù nhân, chiếm lĩnh dinh Công sứ, kho bạc, kho vũ khí… Lá cờ vàng năm ngôi sao đỏ tung bay trên kỳ đài, tuyên bố sự ra đời của Quang Phục quân, quốc hiệu Đại Hùng, khẳng định ý chí phục quốc của dân tộc.

Trong những ngày ngắn ngủi làm chủ tỉnh lỵ, nghĩa quân đã phát đi những bản tuyên ngôn đầy khí phách: “Ta tuyên bố Thái Nguyên độc lập…”, “Đồng bào hãy cố gắng hơn nữa để hoàn thành sự nghiệp vĩ đại, hiên ngang kéo lên ngọn cờ năm ngôi sao của chúng ta trên khắp năm châu…”. Đó là những lời hiệu triệu vang vọng, khẳng định khát vọng tự do, khát vọng độc lập của cả một dân tộc.

Lời hiệu triệu - tiếng gọi từ trái tim dân tộc

Ngày 15/7 năm Đại Hùng đế quốc, Đội Cấn viết nên “Lời hiệu triệu” - một văn bản bằng tiếng Pháp nhưng vang vọng tinh thần Việt. Trong đó, ông kể về nỗi nhục mất nước, về cảnh bốn mươi triệu đồng bào sống ngột ngạt, về những phong trào yêu nước đã nối tiếp nhau từ Đông Kinh Nghĩa Thục, chống thuế ở Quảng Nam, đến Xích Long khởi nghĩa ở Trung Kỳ. Ông khẳng định: “Chúng ta đã chiến đấu từ hơn mười năm nay vì nền văn minh của chúng ta. Lòng yêu nước của chúng ta ngày càng mãnh liệt.”

Đội Cấn nhìn ra thế giới: châu Âu đang chìm trong chiến tranh, nước Pháp suy yếu. Ông kêu gọi đồng bào hãy tận dụng cơ hội ngàn năm có một để rửa nỗi nhục mất nước. Lá cờ vàng với năm ngôi sao đỏ - biểu tượng của Đại Hùng - sẽ tung bay, khẳng định chí khí của dân tộc Việt Nam.

Thực dân Pháp hoảng hốt, vội vã đưa quân đàn áp. Cuộc chiến đấu diễn ra ác liệt, nghĩa quân tuy ít người nhưng kiên cường, từng trận đánh làm rung chuyển dư luận Đông Dương. Đội Cấn cùng đồng đội chiến đấu đến hơi thở cuối cùng, và khi bị thương nặng, ông đã chọn cái chết để giữ trọn khí tiết. Cuộc khởi nghĩa thất bại về quân sự, nhưng đã để lại một chiến công tinh thần bất diệt, làm chấn động chính quyền thực dân, khích lệ lòng yêu nước của nhân dân cả nước.

Trong lời hiệu triệu, Đội Cấn khẳng định binh lính nghĩa quân không cướp bóc dân lành, mà chỉ một lòng giữ đất tổ tiên, đánh đuổi giặc ngoại xâm. Ông kêu gọi: “Hỡi đồng bào! Hãy cố gắng, dốc sức hoàn thành nghiệp lớn của chúng ta để cho ngọn cờ năm sao của chúng ta kiêu hãnh giương cao cùng năm châu.”

Đó không chỉ là lời kêu gọi chiến đấu, mà còn là lời hứa về một cuộc sống mới, một quốc gia trường tồn hàng ngàn, vạn năm. Từ ngày 30/08/1917, Thái Nguyên đã trở thành ngọn lửa bùng lên trong đêm dài nô lệ, để lại dấu ấn bất diệt trong lịch sử dân tộc.

Cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên tuy thất bại về quân sự, nhưng đã thành công trong việc khẳng định tinh thần bất khuất của người Việt Nam. Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến - hai ngọn cờ đầu - đã viết nên trang sử oanh liệt, để hậu thế mãi ghi nhớ. Đó là minh chứng rằng trong những ngày đen tối nhất, dân tộc ta vẫn không ngừng vùng lên, vẫn nuôi chí lớn giành lại tự do, độc lập.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên tuổi Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến vẫn sáng ngời trong lịch sử. Đền thờ Đội Cấn ở Thái Nguyên hôm nay là nơi hậu thế tìm về, để tri ân người anh hùng đã hiến dâng cả đời mình cho độc lập dân tộc. Đúng như đôi câu đối trong đền:

“Phục quốc chiến công xưa, Việt Nam sáng ngời danh tiết
Non sông lưu Trịnh tướng, Thái Nguyên tỏ rạng anh hào.”

Cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên đã trở thành biểu tượng của lòng quả cảm, của khát vọng tự do, để lại bài học muôn đời: dân tộc Việt Nam, dù trong cảnh ngục tù hay dưới gông xiềng, vẫn không bao giờ chịu khuất phục, vẫn luôn sẵn sàng vùng lên giành lại độc lập. Tinh thần ấy đã tiếp thêm sức mạnh cho các phong trào cách mạng sau này, từ những cuộc vận động yêu nước đầu thế kỷ XX cho đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Chính ngọn lửa Thái Nguyên đã góp phần thắp sáng niềm tin rằng dân tộc Việt Nam có thể giành lại độc lập bằng chính sức mạnh của mình.