Đội Cấn và phát súng mở đầu giữa đêm Thái Nguyên

Có những cuộc khởi nghĩa chỉ diễn ra trong ít ngày nhưng sức sống của nó lại vượt qua cả thế kỷ. Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 là một trong những sự kiện như vậy. Hơn một trăm năm đã trôi qua, nhưng mỗi lần đứng trước khu di tích Khởi nghĩa Thái Nguyên hay đọc lại những trang sử cũ, tôi vẫn hình dung về một đêm cuối tháng Tám, khi tiếng súng vang lên giữa tỉnh lỵ Thái Nguyên, báo hiệu khát vọng giành lại non sông của những người Việt Nam yêu nước.

Nhân vật để lại cho tôi nhiều suy nghĩ nhất là Đội Cấn, tên thật là Trịnh Văn Cấn. Ông không phải là một vị tướng nổi tiếng, cũng không phải một nhà khoa học hay một chính khách. Ông chỉ là một viên Đội trong lực lượng lính khố xanh do thực dân Pháp tổ chức. Nhưng chính người lính ấy đã lựa chọn đứng về phía dân tộc thay vì phục tùng kẻ xâm lược.

Đầu thế kỷ XX, đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp. Khắp nơi, các phong trào yêu nước liên tiếp nổ ra rồi bị đàn áp. Nhà lao Thái Nguyên trở thành nơi giam giữ nhiều chí sĩ cách mạng. Trong số đó có Lương Ngọc Quyến, con trai nhà yêu nước Lương Văn Can, người từng tham gia phong trào Đông Du cùng cụ Phan Bội Châu.

Chính trong hoàn cảnh ấy, Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến đã gặp nhau. Một người ở trong ngục tù, một người ở trong hàng ngũ quân đội thuộc địa. Hoàn cảnh khác nhau nhưng cùng chung một chí hướng: giành lại độc lập cho dân tộc.

Sau nhiều tháng bí mật chuẩn bị, đêm 30 rạng sáng 31 tháng 8 năm 1917, cuộc khởi nghĩa chính thức bắt đầu.

Theo các tài liệu lịch sử, Đội Cấn cùng những binh lính yêu nước nhanh chóng khống chế lực lượng canh gác, mở cửa nhà lao giải thoát các tù chính trị. Tiếng súng đầu tiên vang lên giữa màn đêm đã phá tan bầu không khí im lặng của tỉnh lỵ Thái Nguyên.

Trong thời gian ngắn, nghĩa quân làm chủ nhiều vị trí quan trọng, thu được vũ khí và tuyên bố xóa bỏ chính quyền thực dân tại Thái Nguyên. Đây là một sự kiện đặc biệt trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, bởi hiếm có cuộc khởi nghĩa nào giành được quyền kiểm soát một tỉnh lỵ như vậy.

Điều khiến tôi xúc động không chỉ là tinh thần chiến đấu của nghĩa quân, mà còn là cách họ đối xử với nhân dân. Các tài liệu không ghi nhận việc nghĩa quân cướp bóc hay gây rối trật tự. Mục tiêu của họ là đánh đuổi thực dân, chứ không phải gây đau khổ cho đồng bào mình. Chính điều đó cho thấy lý tưởng mà Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến theo đuổi không phải là quyền lực, mà là độc lập và tự do.

Thế nhưng, lực lượng nghĩa quân quá nhỏ bé. Thực dân Pháp nhanh chóng điều quân từ nhiều nơi lên Thái Nguyên để đàn áp. Chúng có quân số đông hơn, vũ khí hiện đại hơn và hệ thống hậu cần mạnh hơn rất nhiều.

Những trận chiến diễn ra quyết liệt.

Lương Ngọc Quyến bị thương nặng và sau đó hy sinh. Mất đi người đồng chí thân thiết, Đội Cấn vẫn tiếp tục chỉ huy nghĩa quân chiến đấu, rút lên vùng núi để bảo toàn lực lượng.

Trong nhiều tháng sau đó, quân Pháp liên tục mở các cuộc truy quét. Đến khi bị bao vây hoàn toàn, biết không còn khả năng thoát khỏi vòng vây, Đội Cấn đã tự kết liễu cuộc đời mình để giữ trọn khí tiết, không rơi vào tay kẻ thù.

Mỗi lần đọc đến chi tiết ấy, tôi đều lặng đi. Đó không phải là sự tuyệt vọng, mà là lựa chọn cuối cùng của một người chiến sĩ đặt danh dự dân tộc lên trên tính mạng của bản thân.

Lịch sử luôn công bằng. Dù cuộc khởi nghĩa không giành được thắng lợi cuối cùng, nhưng giá trị của nó chưa bao giờ bị lãng quên.

Nhiều nhà sử học đánh giá Khởi nghĩa Thái Nguyên là một trong những phong trào yêu nước tiêu biểu trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Cuộc khởi nghĩa thể hiện tinh thần đoàn kết giữa trí thức yêu nước và binh lính trong quân đội thuộc địa; đồng thời cho thấy khát vọng độc lập của dân tộc Việt Nam chưa bao giờ bị khuất phục.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, Thái Nguyên hôm nay đổi thay từng ngày. Trên mảnh đất từng vang tiếng súng khởi nghĩa năm xưa, những khu công nghiệp hiện đại mọc lên, những trường đại học đào tạo hàng chục nghìn sinh viên, những tuyến đường mới nối liền các vùng quê. Cuộc sống thanh bình hôm nay được xây dựng trên nền móng của biết bao sự hy sinh của các thế hệ đi trước.

Mỗi lần đến khu di tích Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917, tôi luôn dừng lại thật lâu trước tượng Đội Cấn. Gương mặt ông bình thản nhưng cương nghị, như vẫn đang hướng về tương lai của đất nước. Tôi nghĩ rằng điều ông mong muốn nhất không phải là được ca ngợi, mà là thế hệ hôm nay biết trân trọng độc lập, giữ gìn hòa bình và tiếp tục xây dựng một Việt Nam hùng cường.

Đối với mỗi cán bộ, đảng viên, chiến sĩ lực lượng vũ trang và mỗi người dân Việt Nam, câu chuyện về Đội Cấn không chỉ là ký ức của quá khứ. Đó còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm đối với Tổ quốc. Lòng yêu nước hôm nay không chỉ được thể hiện trên chiến trường mà còn trong lao động, học tập, nghiên cứu, bảo vệ chủ quyền quốc gia, giữ gìn an ninh, trật tự và phục vụ Nhân dân.

Tiếng súng đêm 30 tháng 8 năm 1917 đã lùi xa hơn một thế kỷ. Nhưng khát vọng độc lập mà Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến gửi gắm trong cuộc khởi nghĩa ấy vẫn còn nguyên giá trị. Đó là ngọn lửa không bao giờ tắt trong lịch sử dân tộc và cũng là nguồn sức mạnh để các thế hệ người Việt Nam hôm nay tiếp tục viết nên những trang sử mới bằng trí tuệ, bản lĩnh và lòng yêu nước