Đội Cung và cuộc binh biến Đô Lương rung chuyển Nghệ An năm 1941

Đêm 13/1/1941, tại Đô Lương, Nghệ An, một nhóm binh lính người Việt trong quân đội Pháp bất ngờ nổi dậy, chiếm đồn, thu vũ khí rồi tìm cách đưa lực lượng về phối hợp với các đơn vị cách mạng. Người tổ chức và trực tiếp chỉ huy cuộc binh biến ấy là Đội Cung, tên thật Nguyễn Xuân Cung. Cuộc nổi dậy chỉ diễn ra trong thời gian ngắn và cuối cùng thất bại, nhưng đã trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp ở Nghệ An.

Đằng sau cuộc binh biến Đô Lương là câu chuyện về một người lính từng phục vụ trong quân đội Pháp nhưng cuối cùng lựa chọn đứng về phía nhân dân và con đường đấu tranh giành độc lập.

Từ người lính trong quân đội Pháp đến người tổ chức binh biến

Đội Cung tên thật là Nguyễn Xuân Cung, sinh năm 1908 tại làng Thái Sơn, tổng Lương Điền, phủ Anh Sơn, tỉnh Nghệ An, nay thuộc huyện Đô Lương.

Ông gia nhập quân đội Pháp và được phong cấp Đội, một cấp bậc trong hệ thống quân đội thuộc địa. Chính quá trình sống và làm việc trong quân đội Pháp đã giúp ông hiểu rõ hơn về chế độ cai trị của thực dân cũng như hoàn cảnh của những người lính Việt Nam bị đưa vào phục vụ cho bộ máy quân sự thuộc địa.

Từ một người lính, Đội Cung dần hình thành ý thức chống lại chính quyền thực dân. Ông bí mật liên lạc với những người có tư tưởng yêu nước và tìm cách xây dựng lực lượng trong binh lính người Việt.

Đây là công việc hết sức nguy hiểm.

Trong quân đội thuộc địa, mọi biểu hiện bất thường đều có thể bị theo dõi. Một cuộc gặp bí mật, một lá thư hay một lời nói sai chỗ đều có thể khiến cả mạng lưới bị lộ.

Nhưng Đội Cung vẫn quyết định hành động.

Âm thầm chuẩn bị cho cuộc nổi dậy

Năm 1940, tình hình thế giới và Đông Dương có nhiều biến động. Thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng, đồng thời sử dụng quân đội thuộc địa để duy trì bộ máy cai trị.

Đội Cung cùng một số binh lính người Việt bí mật chuẩn bị kế hoạch nổi dậy.

Mục tiêu của ông không đơn thuần là chống lại một đơn vị quân sự. Kế hoạch nhằm chiếm đồn Đô Lương, lấy vũ khí và phát động binh lính người Việt chống lại chính quyền thực dân, tạo điều kiện để phong trào đấu tranh lan rộng.

Trong quá trình chuẩn bị, ông liên hệ với những người yêu nước và tìm cách tranh thủ sự ủng hộ của lực lượng cách mạng.

Cuộc binh biến được lựa chọn thời điểm hết sức bất ngờ, nhằm tận dụng yếu tố bí mật và hạn chế khả năng đối phương kịp tổ chức chống trả.

Đêm Đô Lương nổi dậy

Tối 13/1/1941, kế hoạch được triển khai.

Đội Cung cùng những binh lính tham gia nổi dậy tiến hành chiếm đồn Đô Lương. Lực lượng nổi dậy nhanh chóng kiểm soát đồn, thu được một số vũ khí rồi tìm cách đưa quân về hướng Vinh để phối hợp với các lực lượng khác.

Trong những giờ phút đầu tiên, cuộc binh biến diễn ra khá thuận lợi.

Nhưng kế hoạch nhanh chóng gặp trở ngại.

Lực lượng nổi dậy không có đủ điều kiện để tạo thành một cuộc khởi nghĩa quy mô lớn. Sự phối hợp giữa các lực lượng cũng không diễn ra như dự kiến. Trong khi đó, chính quyền thực dân nhanh chóng phát hiện và tổ chức truy bắt.

Từ một cuộc tiến công bất ngờ, lực lượng của Đội Cung phải chuyển sang tìm cách tránh sự truy đuổi.

Cuộc truy bắt khốc liệt

Sau khi cuộc binh biến thất bại, thực dân Pháp mở cuộc truy lùng trên diện rộng.

Đội Cung và những người tham gia bị truy bắt ráo riết. Một số người tìm cách lẩn trốn trong dân, nhưng mạng lưới mật thám và chính quyền thuộc địa đã lần lượt phát hiện các cơ sở liên quan.

Đội Cung bị bắt sau một thời gian lẩn trốn.

Đối với chính quyền thực dân, việc bắt được người chỉ huy cuộc binh biến có ý nghĩa quan trọng. Họ tìm cách khai thác thông tin về tổ chức và những người đã tham gia.

Nhưng Đội Cung vẫn giữ thái độ kiên quyết.

Cuộc binh biến đã thất bại, song người tổ chức nó không từ bỏ tinh thần chống thực dân.

Trước tòa án thực dân

Sau khi bị bắt, Đội Cung cùng nhiều đồng chí bị đưa ra xét xử.

Thực dân Pháp coi cuộc binh biến Đô Lương là một hành động đặc biệt nghiêm trọng bởi nó diễn ra ngay trong lực lượng quân đội thuộc địa. Nếu phong trào này lan rộng trong binh lính người Việt, bộ máy quân sự của chính quyền thực dân có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Vì vậy, chính quyền Pháp quyết định xử lý rất nặng những người tham gia.

Đội Cung bị kết án tử hình.

Nhưng bản án ấy không thể xóa đi ý nghĩa của hành động mà ông đã lựa chọn.

Một người từng mang quân phục của quân đội Pháp đã quay súng chống lại chính bộ máy đã sử dụng mình, với mục đích giành lại độc lập cho đất nước.

Giây phút cuối cùng

Ngày 25/4/1941, Đội Cung cùng các đồng chí bị đưa đến pháp trường ở Vinh.

Ông ra đi khi mới hơn 30 tuổi.

Cuộc đời của Đội Cung kết thúc trong một hoàn cảnh bi tráng, nhưng cuộc binh biến do ông tổ chức đã để lại dấu ấn trong phong trào chống Pháp ở Nghệ An.

Đô Lương năm 1941 cho thấy tinh thần chống thực dân không chỉ tồn tại trong các tổ chức cách mạng hay trong những cuộc nổi dậy của nông dân. Ngay cả trong đội ngũ binh lính người Việt phục vụ quân đội thuộc địa cũng xuất hiện những người sẵn sàng đứng lên chống lại chính quyền thực dân.

Một cuộc binh biến, một dấu mốc lịch sử

Xét về kết quả quân sự, cuộc binh biến Đô Lương không đạt được mục tiêu đề ra. Lực lượng nổi dậy nhanh chóng bị đàn áp, nhiều người bị bắt và xử tử.

Nhưng lịch sử không chỉ được đánh giá bằng thắng hay bại.

Điều đáng chú ý ở Đội Cung là ông đã biến vị trí của một người lính trong quân đội thuộc địa thành điều kiện để tổ chức chống lại chính chế độ ấy. Ông hiểu cách vận hành của quân đội, biết cách tiếp cận binh lính người Việt và lựa chọn phương thức nổi dậy từ bên trong.

Cuộc binh biến vì thế mang một ý nghĩa đặc biệt: nó phản ánh sự chuyển biến về nhận thức của một bộ phận binh lính Việt Nam dưới chế độ thuộc địa, từ chỗ phục vụ bộ máy cai trị sang đứng về phía cuộc đấu tranh giành độc lập.

Đội Cung không phải là người duy nhất tham gia cuộc nổi dậy, nhưng ông là người giữ vai trò trung tâm trong việc tổ chức và chỉ huy.

Người lính chọn con đường của mình

Trong lịch sử Nghệ An, Đội Cung thường được nhắc đến cùng cuộc binh biến Đô Lương năm 1941.

Nhưng đằng sau cái tên ấy là hình ảnh một người lính đã đứng trước một lựa chọn rất khó khăn.

Ông có thể tiếp tục phục vụ trong quân đội thuộc địa, giữ lấy cấp bậc và cuộc sống tương đối ổn định. Nhưng ông đã lựa chọn con đường nguy hiểm hơn: tổ chức binh lính nổi dậy, chiếm đồn, lấy vũ khí và chống lại chính quyền thực dân.

Cuộc nổi dậy thất bại.

Đội Cung bị bắt, bị kết án tử hình và hy sinh tại Vinh.

Thế nhưng, những người tham gia cuộc binh biến Đô Lương đã để lại một thông điệp rõ ràng trong những năm tháng đất nước còn nằm dưới ách thuộc địa: ngay trong hàng ngũ quân đội của chính quyền thực dân vẫn có những người Việt Nam không chấp nhận mãi mãi sống trong thân phận bị trị.

Hơn tám thập kỷ sau cuộc binh biến, tên tuổi Đội Cung vẫn được nhắc đến trong lịch sử Nghệ An như một trong những người đã tổ chức cuộc nổi dậy đặc biệt năm 1941. Cuộc đời ngắn ngủi của ông khép lại tại pháp trường, nhưng câu chuyện về người đội trưởng dám quay mũi súng chống lại chế độ thực dân vẫn còn là một phần đáng nhớ trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của quê hương xứ Nghệ.