ĐÔI DÉP CỎ BÊN HÀNG RÀO KẼM GAI
Những năm thực dân Pháp chiếm đóng Nghĩa Lộ, quanh Khu di tích Căng và Đồn Nghĩa Lộ luôn dày đặc lính gác và hàng rào kẽm gai. Người dân quanh vùng sống trong nỗi sợ hãi thường trực, nhưng sâu trong lòng họ, ngọn lửa yêu nước chưa bao giờ tắt. Ở bản ven đồi có cô bé người Thái tên Lò Thị Mây, mới mười bốn tuổi. Nhà nghèo, cha mất sớm, Mây hằng ngày gùi rau vào chợ bán để phụ mẹ nuôi em nhỏ. Mỗi lần đi ngang qua khu căng, Mây thường thấy những người tù chính trị gầy gò bị áp giải ra sân lao động. Có người chân trần rớm máu vì đá sắc. Hình ảnh ấy khiến cô bé day dứt mãi. Một chiều cuối đông, Mây bí mật mang đôi dép cỏ tự đan đặt cạnh hàng rào phía sau khu giam giữ. Trong dép còn giấu một mẩu sắn khô nhỏ. Cô không dám đứng lâu, chỉ lặng lẽ quay đi thật nhanh. Sáng hôm sau, đôi dép biến mất. Từ hôm ấy, cứ vài ngày Mây lại âm thầm để thêm cơm nắm, củ khoai hay ít lá thuốc bên hàng rào. Không ai biết người nhận là ai, chỉ thấy nhiều tù nhân dần gượng dậy sau những trận đòn roi. Một đêm mưa lớn, khi Mây vừa đặt gói cơm xuống thì bị lính tuần tra phát hiện. Chúng quát hỏi:
— “Ai sai mày tiếp tế cho Việt Minh?” Cô bé run lên vì sợ nhưng vẫn lắc đầu:
— “Cháu chỉ thương người đói…” Tên lính định bắt Mây về đồn. Đúng lúc ấy, một bà cụ trong bản chạy tới ôm lấy cô rồi khóc lóc xin tha. Sau hồi quát tháo, đám lính bỏ đi nhưng cảnh cáo nếu còn tái phạm sẽ bị giam. Tối hôm đó, mẹ hỏi:
— “Con không sợ à?” Mây nhìn về phía ánh đèn leo lét trong khu căng rồi khẽ đáp:
— “Nếu ai cũng sợ thì những người trong đó biết trông vào ai hả mẹ?” Nhiều năm sau ngày hòa bình lập lại, trong một lần tu sửa khu di tích, người ta tìm thấy dưới nền đất gần hàng rào cũ một đôi dép cỏ đã mục gần hết. Bên trong vẫn còn mảnh giấy nhỏ viết nguệch ngoạc: “Cảm ơn người đã cho chúng tôi biết rằng ngoài kia vẫn còn đồng bào.” Câu chuyện về đôi dép cỏ năm ấy đến nay vẫn được người dân Nghĩa Lộ nhắc lại như biểu tượng đẹp của lòng nhân ái và tinh thần yêu nước, dù chỉ bắt đầu từ một cô bé nhỏ bé giữa thời chiến tranh khốc liệt.
