ĐÔI DÉP LỐP – DẤU CHÂN CỦA NGƯỜI LÍNH TRONG NHỮNG NĂM KHÁNG CHIẾN

Có những hiện vật khi nhìn vào tưởng như rất bình thường, nhưng càng tìm hiểu lại càng thấy phía sau nó là cả một giai đoạn lịch sử. Đôi dép lốp là một trong những hiện vật như thế. Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đời sống của bộ đội còn vô cùng thiếu thốn. Quân trang, quân dụng chưa đầy đủ; nhiều chiến sĩ phải tự chuẩn bị những vật dụng cần thiết cho mình. Tư liệu nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết trong giai đoạn 1946–1947, hành trang của người chiến sĩ rất đơn sơ, nhiều người tự sắm dép cao su, làm mũ nan, bi đông bằng ống tre, bát bằng ống bương và nhiều vật dụng khác từ những nguyên liệu sẵn có.

Trong hoàn cảnh ấy, những đôi dép được làm từ lốp xe cũ trở thành một vật dụng quen thuộc của người lính. Cao su từ những chiếc lốp xe đã qua sử dụng được tận dụng để làm đế dép, vừa tiết kiệm nguyên liệu vừa phù hợp với điều kiện hành quân trên nhiều loại địa hình. Đôi dép không đẹp, không mới và cũng chẳng có gì sang trọng. Nhưng nó có thể theo người lính đi qua những con đường đất, những cánh rừng, những vùng núi và cả những chặng hành quân dài trong chiến tranh.

Điều đáng nhớ là đôi dép lốp không chỉ kể về sự thiếu thốn. Nó còn cho thấy khả năng tận dụng và thích nghi với hoàn cảnh của con người trong chiến tranh. Khi vật chất không có sẵn, người ta tìm cách sử dụng những gì có thể tìm được. Một chiếc lốp xe cũ có thể trở thành vật dụng phục vụ cuộc sống. Những thứ tưởng như đã bỏ đi lại tiếp tục có một đời sống mới trong cuộc kháng chiến.

Nhìn vào một đôi dép lốp ngày nay, có thể chúng ta sẽ khó hình dung được nó đã từng đi qua những đâu. Nhưng với một người lính, đôi dép không chỉ là thứ để mang dưới chân. Nó gắn với những bước hành quân, những ngày đóng quân, những con đường đất lầy lội và những chặng đường mà người lính phải vượt qua để đến nơi làm nhiệm vụ. Mỗi bước chân đều có thể là một bước chân hướng về phía trước, dù phía trước ấy là một trận đánh, một cung đường vận chuyển hay một địa điểm đóng quân giữa núi rừng.

Những năm đầu kháng chiến, sự thiếu thốn hiện diện trong rất nhiều vật dụng của người lính. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng quần áo của bộ đội phần lớn do anh em mang từ gia đình đi, nhiều đơn vị trong thời gian dài vẫn chưa đủ quần áo cấp cho bộ đội; những vật dụng như mũ, dép, bi đông, bát và ba lô cũng được tận dụng hoặc tự làm từ những nguyên liệu sẵn có.  Điều đó giúp chúng ta hiểu rằng phía sau những chiến thắng được ghi trong lịch sử là một cuộc sống chiến đấu với rất nhiều khó khăn về vật chất.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, những vật dụng đơn sơ lại trở thành một phần của ký ức. Một đôi dép lốp, một chiếc mũ nan, một chiếc bi đông bằng tre hay một chiếc ba lô đã cũ đều có thể trở thành những hiện vật giúp thế hệ sau hình dung rõ hơn về cuộc sống của người lính. Bởi lịch sử không chỉ tồn tại trong những văn kiện hay những bản đồ chiến dịch. Lịch sử còn nằm trong những vật dụng mà con người từng sử dụng mỗi ngày.

Có lẽ điều đặc biệt nhất của đôi dép lốp là nó khiến chiến tranh trở nên gần với đời sống con người hơn. Những người lính trong sách sử không phải những hình tượng xa xôi. Họ cũng cần một đôi dép để đi, một chiếc áo để mặc, một bữa cơm để ăn và một nơi để nghỉ sau những chặng đường dài. Họ chiến đấu trong điều kiện mà nhiều nhu cầu tối thiểu của cuộc sống còn thiếu thốn. Chính vì thế, mỗi bước chân của họ càng trở nên đáng nhớ.

Đôi dép lốp cũng gợi nhắc về một thế hệ đã biết sống trong điều kiện rất khác với ngày hôm nay. Khi chúng ta có thể dễ dàng mua một đôi giày mới, việc tận dụng một chiếc lốp xe cũ để làm dép có thể nghe thật xa lạ. Nhưng trong chiến tranh, sự tận dụng ấy lại là một phần của cuộc sống. Người lính không có nhiều lựa chọn. Họ sử dụng những gì mình có và tìm cách biến những thứ giản dị thành vật dụng có ích.

Sau này, đôi dép lốp trở thành một trong những hình ảnh thường được nhắc đến khi nói về người lính Việt Nam trong các cuộc kháng chiến. Nó không phải biểu tượng của sự giàu có hay hiện đại, mà ngược lại, gợi lên một thời kỳ mà con người phải sống rất tiết kiệm, tận dụng từng vật liệu và dựa nhiều vào sức mình. Nhưng chính sự giản dị ấy lại khiến hiện vật trở nên gần gũi với ký ức lịch sử.

Ngày nay, những đôi dép lốp được lưu giữ trong các bảo tàng không còn được sử dụng để hành quân nữa. Chúng nằm yên trong tủ kính, bên cạnh những hiện vật khác của chiến tranh. Nhưng nếu đứng trước một đôi dép như vậy, có lẽ điều đáng nghĩ không phải là nó đã cũ đến mức nào, mà là đã có bao nhiêu bước chân từng đi qua những con đường chiến tranh bằng đôi dép ấy.

Có những hiện vật rất lớn để kể về một chiến dịch. Có những hiện vật gắn với một nhân vật lịch sử. Nhưng cũng có những hiện vật nhỏ bé chỉ kể về một phần đời sống thường ngày. Và đôi dép lốp thuộc về nhóm thứ hai.

Một đôi dép được làm từ lốp xe cũ. Một vật dụng giản dị. Một dấu chân của người lính. Nhưng phía sau nó là cả một thời kỳ mà đất nước còn chiến tranh, vật chất còn thiếu thốn và con người phải tự tìm cách thích nghi để tiếp tục bước đi.

Có lẽ vì vậy, khi nhìn lại những năm tháng “thời hoa lửa”, chúng ta không chỉ nên nhớ những trận đánh và những chiến thắng. Hãy nhớ cả những đôi dép đã mòn gót, những chiếc áo đã sờn vai và những bước chân đã đi qua những con đường mà ngày hôm nay chúng ta có thể đi lại trong bình yên.

Lịch sử đôi khi được lưu giữ không phải bằng những thứ lớn lao, mà bằng chính những vật dụng nhỏ bé từng đồng hành với con người trong một thời đại lớn.