"Đôi mắt tắt — ngọn bút sáng — lòng không hề khuất phục"

"Đôi mắt tắt — ngọn bút sáng — lòng không hề khuất phục"

Năm hai mươi bảy tuổi, Nguyễn Đình Chiểu mù. Ông khóc thương mẹ quá độ trên đường về chịu tang, đôi mắt vĩnh viễn tắt lịm giữa đường đời. Người khác có thể gục ngã trước tai họa ấy. Nhưng Nguyễn Đình Chiểu thì không — ông ngồi dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân, và viết. Ông viết bằng miệng, đọc cho học trò chép, từng câu lục bát cứ thế tuôn ra như suối nguồn không bao giờ cạn.

Rồi năm 1859, Pháp đánh Gia Định. Thời hoa lửa của Nguyễn Đình Chiểu không bắt đầu trên chiến trường — nó bắt đầu trong đêm khuya, khi ông ngồi nghe tiếng súng nổ vọng lại từ xa và lòng quặn đau. Ông không cầm được gươm, không dẫn được quân. Nhưng ông cầm được ngòi bút — và ngòi bút ấy đã làm những điều mà thanh gươm không làm được: giữ lại linh hồn của một dân tộc không chịu khuất phục.

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc — bài văn ông viết để tế những người nông dân áo vải tay không đã dám xông vào đồn Pháp trong đêm tối — là một trong những trang văn đau đớn và hào hùng nhất của văn học Việt Nam. Ông viết về những con người bình thường nhất: "Cui cút làm ăn, toan lo nghèo khó" — những người chưa từng cầm vũ khí, chưa từng biết mùi trận mạc, vậy mà khi đất nước lâm nguy, họ vùng dậy và chết như những anh hùng. Ông khóc cho họ bằng những câu chữ mà người đọc đến hôm nay vẫn không kìm được nước mắt.

Pháp chiếm Nam Kỳ, mua chuộc ông bằng đất đai và địa vị. Ông từ chối, về Ba Tri ẩn cư, sống những năm cuối đời trong cảnh nghèo mà không khuất phục. Người ta hỏi ông có hối tiếc không. Ông trả lời bằng thơ: thà mù mắt còn hơn phải nhìn thấy bóng giặc ngang nhiên trên đất tổ. Đó là thời hoa lửa của một người mà ngọn lửa không cháy bằng vũ khí, mà cháy bằng phẩm giá — thứ lửa khó dập tắt nhất trên đời.