ĐỘI PHỤ NỮ TẢI LƯƠNG THỰC VƯỢT NÚI CAO BẮC KẠN

Thời kỳ lịch sử

1946–1954 – Kháng chiến chống thực dân Pháp, tại căn cứ Việt Bắc và tỉnh Bắc Kạn.
PHẦN I – NHỮNG ĐÔI QUANG GÁNH TRÊN ĐƯỜNG KHÁNG CHIẾN

Bắc Kạn.

Một vùng đất của núi cao, rừng sâu, những con suối và những con đường nhỏ xuyên qua các thung lũng.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, địa hình ấy vừa là nơi che chở cho căn cứ Việt Bắc, vừa là một thử thách lớn đối với công tác vận chuyển.

Muốn bộ đội có gạo ăn—

phải có người đưa gạo đến.

Muốn các đơn vị có muối—

phải có người vượt núi mang muối đi.

Muốn căn cứ tồn tại—

phải có những đoàn dân công nối nhau trên các tuyến đường rừng.

Trong số đó có rất nhiều phụ nữ.

Họ không mặc quân phục.

Không mang súng.

Trên vai thường chỉ là một chiếc đòn gánh.

Hai đầu là những bao gạo, sọt hàng hoặc vật tư cần chuyển.

Nhưng con đường họ đi không hề nhẹ nhàng.

Dốc núi.

Đá trơn.

Suối sâu.

Mưa rừng.

Và những đoạn đường phải đi trong đêm.

Mỗi bước chân của họ là một phần của công việc bảo đảm hậu cần cho kháng chiến.

Chú thích ảnh: Phụ nữ và dân công Việt Bắc tham gia vận chuyển lương thực, vật tư phục vụ kháng chiến chống Pháp.

Nguồn: Tư liệu Thông tấn xã Việt Nam; Trung tâm Lưu trữ quốc gia; tư liệu lịch sử Việt Bắc.

PHẦN II – GẠO TỪ BẢN LÀNG LÊN CĂN CỨ

Ở vùng núi, một bao gạo không chỉ là lương thực.

Đó là sức chiến đấu.

Một đơn vị bộ đội ở sâu trong rừng có thể cách xa kho hàng nhiều ngày đường.

Xe cơ giới không thể đi đến mọi nơi.

Có những tuyến đường chỉ có thể đi bằng chân.

Vì thế, lương thực phải được chia nhỏ.

Rồi từ các kho, các điểm tập kết—

được chuyển tiếp qua những con đường rừng.

Người dân địa phương tham gia vận chuyển.

Phụ nữ gánh gạo.

Thanh niên khiêng hàng.

Có khi cả bản cùng tham gia.

Những người phụ nữ vốn quen với việc nương rẫy, lấy củi, chăm sóc gia đình nay mang thêm một nhiệm vụ:

đưa lương thực đến nơi bộ đội đang cần.

Một chuyến đi có thể kéo dài hàng chục cây số.

Không phải trên đường bằng.

Mà là những con dốc nối tiếp nhau.

Đi xuống.

Rồi lại leo lên.

Qua một con suối.

Rồi lại vào rừng.

Đến nơi giao hàng, họ đặt quang gánh xuống.

Có thể nghỉ một lát.

Rồi lại quay về.

Bởi phía sau còn những chuyến khác.

Chú thích ảnh: Dân công vận chuyển lương thực trên các tuyến đường rừng Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp.

Nguồn: TTXVN và các bộ sưu tập ảnh tư liệu về hậu cần kháng chiến.

PHẦN III – VƯỢT NÚI TRONG MƯA RỪNG

Mùa mưa ở Việt Bắc khiến những con đường vốn đã khó đi càng trở nên hiểm trở.

Đất nhão.

Đá trơn.

Suối dâng nước.

Có những đoạn đường phải bám vào cây rừng mới có thể bước qua.

Đối với người gánh hàng, khó khăn càng lớn.

Quang gánh đặt lên vai.

Mỗi bước đi đều phải giữ cho hàng không bị rơi.

Đường dốc khiến sức nặng dồn xuống đôi chân.

Nhưng nếu dừng lại giữa đường—

đoàn vận chuyển sẽ chậm.

Phía trước có người đang chờ.

Phía sau lại có người đang nối bước.

Thế là họ động viên nhau.

Đi tiếp.

Một người mệt—

người khác đỡ.

Một đoạn dốc quá cao—

cùng nhau vượt qua.

Có những lúc tiếng nói chuyện giữa rừng rất nhỏ.

Chỉ còn tiếng chân người.

Tiếng đòn gánh kẽo kẹt.

Tiếng nước suối.

Và tiếng thở.

Những âm thanh ấy không xuất hiện trong những bản tường thuật về các trận đánh.

Nhưng đó chính là âm thanh của hậu phương đang đưa sức người vào cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Đường núi Việt Bắc và những đoàn dân công vận chuyển hàng hóa phục vụ kháng chiến.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Việt Bắc; TTXVN.

PHẦN IV – KHI ĐƯỜNG VẬN CHUYỂN TRỞ THÀNH MẠCH MÁU

Kháng chiến không chỉ diễn ra ở mặt trận.

Nó còn diễn ra trên những con đường.

Một đoàn quân muốn chiến đấu cần đạn.

Cần thuốc.

Cần quần áo.

Và trước hết—

cần lương thực.

Bởi vậy, những người gánh gạo trên đường rừng cũng đang tham gia vào cuộc chiến theo cách của mình.

Họ không nhìn thấy trận đánh ở phía trước.

Không biết hôm nay bộ đội sẽ đánh ở đâu.

Nhưng họ biết một điều:

nếu hàng không đến, người ở phía trước sẽ gặp khó khăn.

Vì thế, công việc của họ phải tiếp tục.

Trong hệ thống hậu cần kháng chiến, dân công đảm nhiệm một khối lượng vận chuyển rất lớn.

Đặc biệt ở Việt Bắc, địa hình rừng núi khiến sức người giữ vai trò quan trọng.

Đôi quang gánh trở thành một phương tiện vận tải đơn giản nhưng hiệu quả.

Không cần nhiên liệu.

Không sợ đường hẹp.

Có thể đi qua những nơi xe không thể đi.

Và quan trọng nhất—

con người có thể đưa hàng đến tận những nơi sâu nhất của căn cứ.

Chú thích ảnh: Dân công vận tải – lực lượng hậu cần quan trọng trên các tuyến đường phục vụ kháng chiến chống Pháp.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Bộ Quốc phòng và TTXVN.

PHẦN V – NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ KHÔNG CÓ TÊN TRÊN BẢN ĐỒ TRẬN ĐÁNH

Khi nhắc đến một chiến dịch, người ta thường nhớ đến tên các tướng lĩnh.

Nhớ những trận đánh.

Nhớ những đơn vị.

Nhưng rất ít người biết tên những người đã gánh từng bao gạo lên núi.

Họ thường chỉ được gọi chung là:

dân công.

Một chữ rất ngắn.

Nhưng phía sau đó là hàng nghìn con người.

Trong đó có những người mẹ.

Những cô gái trẻ.

Những người phụ nữ đã có gia đình.

Họ đến từ những bản làng, những thôn xóm của Việt Bắc.

Có người đi một chuyến.

Có người tham gia nhiều đợt.

Có người vừa làm ruộng vừa tham gia vận chuyển.

Họ không biết mình sẽ được lịch sử nhắc đến hay không.

Có lẽ lúc ấy họ cũng không nghĩ đến điều đó.

Họ chỉ nghĩ:

bộ đội cần gạo.

Và mình có thể gánh.

Thế là đi.

Chính sự giản dị ấy làm nên sức mạnh của hậu phương.

Không ồn ào.

Không hào nhoáng.

Nhưng bền bỉ.

Chú thích ảnh: Những người phụ nữ tham gia công tác dân công trong kháng chiến chống Pháp – hình ảnh đại diện cho lực lượng hậu cần nhân dân ở Việt Bắc.

Nguồn: TTXVN; tư liệu lịch sử kháng chiến chống Pháp.

PHẦN VI – BẮC KẠN, NƠI HẬU PHƯƠNG ĐI CÙNG MẶT TRẬN

Bắc Kạn có vị trí quan trọng trong căn cứ địa Việt Bắc.

Từ những năm đầu kháng chiến, vùng căn cứ này là nơi cơ quan đầu não kháng chiến hoạt động, đồng thời là địa bàn tổ chức lực lượng và bảo đảm hậu cần.

Những con đường xuyên rừng nối các địa phương.

Những kho lương thực.

Những điểm tập kết.

Những bản làng che chở cho cán bộ, bộ đội.

Tất cả tạo thành một mạng lưới.

Và trong mạng lưới ấy—

những người phụ nữ gánh hàng là một mắt xích không thể thiếu.

Có thể một chuyến gánh chỉ mang được một lượng hàng nhỏ.

Nhưng hàng trăm chuyến.

Hàng nghìn chuyến.

Hàng vạn đôi chân.

Sức mạnh cộng lại trở thành một hệ thống vận tải lớn.

Đó chính là cách hậu phương Việt Bắc nuôi dưỡng cuộc kháng chiến.

Không phải bằng một hành động duy nhất.

Mà bằng sự đóng góp lặp đi lặp lại của hàng nghìn con người bình thường.

Chú thích ảnh: Bắc Kạn trong không gian căn cứ địa Việt Bắc – nơi nhân dân tham gia bảo đảm hậu cần cho cuộc kháng chiến chống Pháp.

Nguồn: TTXVN; Trung tâm Lưu trữ quốc gia; tư liệu lịch sử Việt Bắc.

PHẦN VII – ĐÔI VAI PHỤ NỮ VÀ CON ĐƯỜNG KHÁNG CHIẾN

Có những con đường hôm nay người ta đi bằng ô tô.

Nhưng ngày ấy—

một con đường có thể được đo bằng sức người.

Bao nhiêu người đi qua.

Bao nhiêu đôi chân.

Bao nhiêu quang gánh.

Bao nhiêu lần lên xuống núi.

Những con số ấy tạo thành hậu cần.

Và trong những con số đó có rất nhiều phụ nữ.

Họ đi trong mưa.

Đi trong rét.

Đi giữa rừng.

Có khi ngủ tạm bên đường.

Có khi ăn một bữa rất đơn giản rồi tiếp tục lên đường.

Không ai biết chuyến đi tiếp theo có gặp nguy hiểm hay không.

Nhưng họ vẫn đi.

Bởi họ hiểu rằng phía trước không chỉ là một kho hàng.

Phía trước là những người lính.

Là đồng bào.

Là căn cứ.

Là cuộc kháng chiến mà chính họ cũng đang góp sức giữ gìn.

Chú thích ảnh: Phụ nữ dân công vận chuyển hàng hóa bằng quang gánh – một hình thức vận tải phổ biến trong điều kiện đường rừng thời kháng chiến.

Nguồn: Tư liệu ảnh kháng chiến chống Pháp; TTXVN.

PHẦN VIII – NHỮNG BƯỚC CHÂN ĐI VÀO LỊCH SỬ

Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 thường được nhớ đến qua những trận pháo kích, những cuộc tiến công và hình ảnh người lính trên chiến trường.

Nhưng phía sau chiến thắng ấy còn có một hậu phương khổng lồ.

Có những người sản xuất lương thực.

Có người vận chuyển.

Có người mở đường.

Có người tải thương.

Có người phục vụ các kho hàng.

Và có những phụ nữ vượt núi với quang gánh trên vai.

Họ không trực tiếp đứng trong chiến hào.

Nhưng họ góp phần đưa những thứ cần thiết đến chiến hào.

Đó là lý do lịch sử của hậu cần nhân dân không thể tách rời lịch sử của những chiến thắng trên chiến trường.

Mỗi bao gạo đến nơi đúng lúc—

là thêm một bữa ăn cho người lính.

Mỗi chuyến hàng vượt qua được núi—

là thêm một phần sức mạnh cho mặt trận.

Và mỗi đôi vai phụ nữ—

là một phần của con đường ấy.

Chú thích ảnh: Dân công vận chuyển lương thực phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ – biểu tượng tiêu biểu của sức mạnh hậu cần nhân dân trong kháng chiến chống Pháp.

Nguồn: TTXVN; tư liệu lịch sử về Chiến dịch Điện Biên Phủ.

LỜI KẾT – NHỮNG ĐÔI VAI GIỮ LỬA CHO KHÁNG CHIẾN

Trong lịch sử chiến tranh, có những người được nhớ bằng chiến công.

Có người được nhớ bằng một trận đánh.

Nhưng cũng có những người chỉ được nhớ bằng một hình ảnh rất bình dị:

một người phụ nữ với đôi quang gánh trên vai.

Bắc Kạn ngày ấy đầy núi.

Đường đi khó.

Rừng sâu.

Suối lớn.

Nhưng những người phụ nữ vẫn đi.

Họ gánh gạo.

Gánh muối.

Gánh hàng.

Vượt qua những con dốc mà ngày nay chúng ta có thể đi bằng phương tiện cơ giới.

Có thể họ không biết rằng mỗi chuyến đi của mình đang góp một phần vào một cuộc chiến lớn.

Có thể họ cũng không nghĩ mình là “anh hùng”.

Họ chỉ nghĩ:

việc của mình là đưa hàng đến nơi cần đến.

Và cứ thế—

họ đi.

Một chuyến.

Rồi một chuyến nữa.

Những đôi vai ấy không xuất hiện ở tuyến đầu của những trận đánh nổi tiếng.

Nhưng nếu không có những đôi vai ấy, những người ở tuyến đầu sẽ khó có thể chiến đấu lâu dài.

Đó là vẻ đẹp rất riêng của hậu phương thời hoa lửa:

không phải ai cũng cầm súng.

Nhưng rất nhiều người đã dùng chính sức lao động của mình để giữ cho cuộc kháng chiến tiếp tục.

Và giữa núi rừng Bắc Kạn năm xưa—

những bước chân phụ nữ ấy đã trở thành một phần của lịch sử.

Không ồn ào.

Không cần ghi tên.

Nhưng từng bước một—

họ đã mang cả hậu phương vượt qua núi cao để đến với mặt trận.

Chú thích ảnh: Núi rừng Bắc Kạn – không gian từng là một phần của căn cứ địa Việt Bắc, nơi những đoàn dân công và phụ nữ vận tải vượt núi phục vụ kháng chiến.

Nguồn: Tư liệu địa phương Bắc Kạn và TTXVN.