Đội quân tóc dài – Khi những người phụ nữ Bến Tre làm nên mùa Đồng khởi

1. Những ngày không yên trên xứ dừa

Bến Tre, cuối năm 1959.

Giữa những dòng sông chằng chịt của miền Tây Nam Bộ, những hàng dừa vẫn nghiêng bóng bên những con đường làng. Người dân vẫn chăm sóc vườn tược, đi chợ bằng xuồng, mưu sinh trên những mảnh đất gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ.

Nhưng đằng sau vẻ yên bình ấy là một thời kỳ đầy biến động.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Việt Nam tạm thời bị chia cắt thành hai vùng tập kết quân sự. Ở miền Nam, chính quyền Việt Nam Cộng hòa dưới thời Tổng thống Ngô Đình Diệm triển khai các chiến dịch chống lực lượng cộng sản và những người bị coi là đối lập.

Tại Bến Tre, nhiều cơ sở cách mạng bị phá vỡ. Nhiều cán bộ phải hoạt động bí mật, đối mặt với nguy cơ bị bắt giữ và truy quét.

Đối với những người dân tham gia phong trào cách mạng, cuộc sống trở nên đặc biệt khó khăn.

Không chỉ có những người trực tiếp hoạt động chính trị, nhiều gia đình cũng bị cuốn vào vòng xoáy của xung đột.

Những người mẹ lo lắng cho con.

Những người vợ chờ tin chồng.

Những cô gái trẻ chứng kiến cuộc sống quê hương thay đổi từng ngày.

Giữa hoàn cảnh ấy, một người phụ nữ đang hoạt động bí mật tại Bến Tre trở thành một trong những nhân vật quan trọng của phong trào đấu tranh.

Bà tên là Nguyễn Thị Định.

Người dân địa phương thường gọi bà bằng cái tên thân thuộc: cô Ba Định.

2. Người phụ nữ mang tên Ba Định

Nguyễn Thị Định sinh ngày 15 tháng 3 năm 1920 tại xã Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre.

Sinh ra trong một gia đình nông dân, bà sớm tham gia phong trào cách mạng khi còn rất trẻ.

Trong những năm chống thực dân Pháp, Nguyễn Thị Định đảm nhiệm nhiều công việc quan trọng ở địa phương.

Năm 1946, bà tham gia một chuyến vượt biển từ miền Nam ra miền Bắc để báo cáo tình hình và vận chuyển vũ khí trở lại Nam Bộ. Chuyến đi ấy trở thành một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình hoạt động cách mạng của bà.

Sau năm 1954, Nguyễn Thị Định tiếp tục ở lại miền Nam hoạt động bí mật.

Đến cuối năm 1959, bà giữ cương vị Phó Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre.

Thời điểm này, phong trào cách mạng miền Nam đang đứng trước nhiều khó khăn. Trong nội bộ lực lượng cách mạng, câu hỏi về phương thức đấu tranh và khả năng bảo vệ lực lượng trở nên cấp thiết.

Sau khi được phổ biến tinh thần Nghị quyết 15 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam, Nguyễn Thị Định trở về Bến Tre cùng các cán bộ địa phương bàn kế hoạch tổ chức phong trào.

Họ nhận thấy cần kết hợp hoạt động chính trị của quần chúng với lực lượng vũ trang và công tác vận động binh sĩ đối phương.

Một phương án nổi dậy đồng loạt được chuẩn bị.

Ba xã Định Thủy, Bình Khánh và Phước Hiệp thuộc huyện Mỏ Cày được lựa chọn làm địa bàn mở đầu.

Từ một vùng quê nhỏ bên những dòng sông, một sự kiện lớn đang đến gần.

3. Ngày 17 tháng 1 năm 1960 – Bến Tre Đồng khởi

Ngày 17 tháng 1 năm 1960.

Tại huyện Mỏ Cày, cuộc nổi dậy bắt đầu.

Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Bến Tre, với vai trò chỉ đạo trực tiếp của Nguyễn Thị Định cùng các cán bộ địa phương, lực lượng vũ trang và nhân dân tiến hành những hoạt động nhằm đánh đổ bộ máy chính quyền cơ sở tại các địa bàn đã lựa chọn.

Ở Định Thủy và Bình Khánh, quần chúng cùng lực lượng cách mạng nổi dậy.

Tại Phước Hiệp, phong trào tiếp tục phát triển và giành thắng lợi vào ngày 18 tháng 1.

Chỉ trong hai ngày, cuộc nổi dậy tại ba xã đã đạt được những kết quả quan trọng.

Từ Mỏ Cày, phong trào nhanh chóng lan sang các địa phương khác.

Theo những thống kê được công bố trong các tài liệu lịch sử Việt Nam, từ ngày 17 đến ngày 25 tháng 1 năm 1960, nhân dân tại 47 xã ở Bến Tre đã tham gia nổi dậy, trong đó 22 xã được ghi nhận giành quyền kiểm soát hoàn toàn.

Đó là sự phát triển nhanh chóng của một phong trào được chuẩn bị trong điều kiện hết sức khó khăn.

Nhưng thắng lợi ban đầu cũng đặt ra thử thách mới.

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa không chấp nhận việc mất quyền kiểm soát tại những địa phương này.

Các hoạt động quân sự nhằm giành lại địa bàn nhanh chóng được triển khai.

Và khi những cuộc hành quân càn quét bắt đầu, phụ nữ Bến Tre đã tham gia một hình thức đấu tranh đặc biệt.

4. Khi những người phụ nữ bước ra phía trước

Cuối tháng 1 năm 1960, chính quyền Việt Nam Cộng hòa mở cuộc hành quân mang tên “Bình trị Kiến Hòa” nhằm tái lập quyền kiểm soát tại khu vực Mỏ Cày.

Các cuộc hành quân gây sức ép lớn lên lực lượng nổi dậy và người dân địa phương.

Trước tình hình ấy, Tỉnh ủy Bến Tre quyết định tổ chức những cuộc đấu tranh chính trị của quần chúng, trong đó phụ nữ đóng vai trò nòng cốt.

Họ không tiến vào các thị trấn bằng những đội hình quân sự thông thường.

Nhiều người mang theo con nhỏ, đưa người bị thương cùng đi và sử dụng hình thức tản cư để tập hợp lực lượng.

Ngày 27 tháng 2 năm 1960, hơn một nghìn người dân, chủ yếu là phụ nữ từ ba xã Định Thủy, Phước Hiệp và Bình Khánh, đi trên khoảng 200 chiếc xuồng đến thị trấn Mỏ Cày.

Họ yêu cầu chính quyền địa phương chấm dứt các cuộc càn quét, ngừng bắn phá và giải quyết những thiệt hại về người, tài sản của dân chúng.

Đó là một cuộc đối đầu đặc biệt.

Một bên là bộ máy chính quyền với lực lượng quân sự và các phương tiện kiểm soát.

Bên kia là những đoàn phụ nữ, những người mẹ, người vợ và người dân địa phương cùng đưa ra những yêu cầu cụ thể.

Cuộc đấu tranh kéo dài nhiều ngày, thu hút sự tham gia và hỗ trợ của đông đảo quần chúng.

Theo các tài liệu lịch sử về phong trào Đồng khởi, sau khoảng 12 ngày, chính quyền quận Mỏ Cày đã phải chấp nhận các yêu cầu quan trọng của đoàn đấu tranh.

Cuộc đấu tranh ấy trở thành một trong những sự kiện tiêu biểu đánh dấu sự phát triển của lực lượng phụ nữ đấu tranh chính trị ở Bến Tre.

Và từ đây, cái tên “Đội quân tóc dài” ngày càng được biết đến rộng rãi.

5. Đội quân không có một kiểu vũ khí duy nhất

“Đội quân tóc dài” không phải là một đơn vị quân đội theo nghĩa thông thường.

Đây là tên gọi gắn với lực lượng phụ nữ tham gia các hoạt động đấu tranh chính trị, vận động binh sĩ và hỗ trợ phong trào cách mạng tại miền Nam.

Trong những cuộc đấu tranh, phụ nữ sử dụng nhiều phương thức khác nhau.

Họ tổ chức biểu tình, đưa yêu sách, phản đối các cuộc càn quét, vận động gia đình binh sĩ và tìm cách bảo vệ những người bị bắt.

Điểm đặc biệt của lực lượng này nằm ở khả năng tổ chức và huy động quần chúng.

Theo các tài liệu tổng kết phong trào, nhiều đoàn đấu tranh được phân thành những bộ phận với nhiệm vụ khác nhau.

Nhóm đi đầu trực tiếp đưa ra yêu cầu và thương lượng.

Nhóm phía sau hỗ trợ khi người tham gia bị ngăn cản hoặc bắt giữ.

Những người còn lại đảm nhận việc chuẩn bị lương thực, chăm sóc trẻ em và giúp đỡ gia đình của các thành viên tham gia đấu tranh.

Nhờ vậy, lực lượng có thể duy trì hoạt động trong thời gian dài.

Ở Bến Tre, những người phụ nữ không chỉ tham gia các cuộc đấu tranh chính trị.

Nhiều người còn góp sức trong công tác liên lạc, hậu cần, vận động quần chúng và bảo vệ cơ sở cách mạng.

Trong những năm tiếp theo, các hình thức đấu tranh ấy tiếp tục được phát triển và phối hợp với hoạt động quân sự.

Phương thức kết hợp quân sự, chính trị và binh vận được gọi là “ba mũi giáp công”.

Từ những cuộc đấu tranh ở Mỏ Cày, kinh nghiệm tổ chức của phụ nữ Bến Tre dần được phổ biến sang nhiều địa phương khác tại miền Nam.

6. Không chỉ có một người phụ nữ làm nên lịch sử

Khi nhắc đến Đội quân tóc dài, người ta thường nhớ đến Nguyễn Thị Định.

Bà là người có vai trò nổi bật trong việc lãnh đạo phong trào Đồng khởi Bến Tre và tổ chức lực lượng phụ nữ tham gia đấu tranh.

Nhưng câu chuyện ấy không thể chỉ được kể qua một nhân vật.

Phía sau Nguyễn Thị Định là hàng nghìn người phụ nữ đã trực tiếp tham gia những cuộc biểu tình, vận động binh sĩ và các hoạt động cách mạng.

Có những người mẹ mang theo con nhỏ trong đoàn đấu tranh.

Có những người vợ đứng trước chính quyền địa phương để yêu cầu chấm dứt những cuộc hành quân gây thiệt hại cho gia đình mình.

Có những phụ nữ trẻ tham gia làm liên lạc, tổ chức cơ sở và hỗ trợ các lực lượng nổi dậy.

Phần lớn tên tuổi của họ không xuất hiện trong những trang sử phổ thông.

Nhưng chính những con người bình thường ấy đã tạo nên quy mô và sức mạnh của phong trào.

Không có sự tham gia của nhân dân ba xã Định Thủy, Bình Khánh và Phước Hiệp, cuộc Đồng khởi khó có thể phát triển nhanh chóng.

Không có những đoàn phụ nữ kiên trì đấu tranh, các hình thức đấu tranh chính trị sẽ khó đạt được sức ảnh hưởng rộng lớn.

Và không có công sức của những cán bộ, chiến sĩ cùng người dân địa phương, Nguyễn Thị Định cũng không thể một mình tạo nên những bước ngoặt lịch sử.

Đội quân tóc dài vì thế là câu chuyện về một tập thể, nơi những người phụ nữ từ cuộc sống đời thường bước vào những biến động lớn của đất nước.

7. Từ Mỏ Cày đến khắp miền Nam

Sau những sự kiện đầu năm 1960, phong trào Đồng khởi tiếp tục mở rộng tại Bến Tre và nhiều địa phương khác ở miền Nam.

Đầu tháng 3 năm 1960, hàng nghìn phụ nữ tại khu vực Giồng Trôm tiếp tục tham gia các cuộc đấu tranh phản đối hoạt động càn quét của quân đội Việt Nam Cộng hòa.

Các cuộc đấu tranh chính trị trở thành một phần quan trọng trong phương thức hoạt động của lực lượng cách mạng miền Nam.

Trong suốt những năm 1960, “Đội quân tóc dài” được tổ chức và phát triển ở nhiều địa phương.

Tại một số nơi, lực lượng phụ nữ tham gia đấu tranh với quy mô hàng nghìn người, phối hợp với các hoạt động chính trị và quân sự khác.

Tuy nhiên, phong trào không phải lúc nào cũng giành thắng lợi. Những người tham gia phải đối mặt với nguy cơ bắt giữ, trấn áp, thương vong và sự mất mát của gia đình.

Đó là một cuộc đấu tranh kéo dài trong hoàn cảnh chiến tranh ngày càng mở rộng.

Đối với Nguyễn Thị Định, trách nhiệm của bà cũng ngày càng lớn.

Sau phong trào Đồng khởi, bà tiếp tục đảm nhiệm những chức vụ quan trọng trong các tổ chức cách mạng miền Nam.

Năm 1965, bà được giao nhiệm vụ Phó Tư lệnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam Việt Nam.

Tháng 4 năm 1974, bà được phong quân hàm Thiếu tướng, trở thành nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Từ một người phụ nữ tham gia hoạt động cách mạng tại quê hương Bến Tre, Nguyễn Thị Định đã trở thành một nhân vật có vai trò quan trọng trong quá trình đấu tranh và tổ chức lực lượng tại miền Nam.

Nhưng trong ký ức của nhiều người từng gắn bó với bà, hình ảnh cô Ba Định vẫn mang nét gần gũi của một người phụ nữ Nam Bộ.

8. Sau chiến tranh – Người nữ tướng và những năm tháng xây dựng đất nước

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Nguyễn Thị Định tiếp tục tham gia các hoạt động chính trị, xã hội và công tác phụ nữ.

Bà giữ chức Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam từ năm 1980 đến năm 1987.

Từ năm 1987 đến năm 1992, bà đảm nhiệm cương vị Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước.

Những năm tháng ấy, công việc của bà không còn gắn trực tiếp với các cuộc đấu tranh trong chiến tranh như trước.

Thay vào đó là những nhiệm vụ liên quan đến tổ chức xã hội, bảo vệ quyền lợi phụ nữ và góp phần giải quyết những vấn đề của đất nước sau chiến tranh.

Nguyễn Thị Định qua đời ngày 26 tháng 8 năm 1992 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 72 tuổi.

Năm 1995, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Tên tuổi Nguyễn Thị Định ngày nay được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và công trình công cộng.

Tại Bến Tre, Khu lưu niệm Nguyễn Thị Định và các di tích liên quan đến phong trào Đồng khởi tiếp tục lưu giữ những câu chuyện về cuộc đời bà cùng những người từng tham gia đấu tranh.

9. Sức mạnh từ những mái tóc dài

Hơn sáu thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày 17 tháng 1 năm 1960.

Những dòng sông Bến Tre vẫn chảy qua các làng quê, những vườn dừa vẫn hiện diện trên vùng đất từng chứng kiến phong trào Đồng khởi.

Cuộc sống hôm nay đã khác xa những năm tháng chiến tranh.

Nhưng câu chuyện về Đội quân tóc dài vẫn được nhiều thế hệ nhắc đến.

Sự đặc biệt của phong trào không chỉ nằm ở quy mô các cuộc đấu tranh hay những kết quả đạt được.

Nó còn nằm ở vai trò của những người phụ nữ vốn gắn bó với gia đình, đồng ruộng và cuộc sống thường ngày, nhưng đã tham gia vào những hoạt động chính trị và lịch sử có ảnh hưởng lớn.

Nguyễn Thị Định là một nhân vật trung tâm của câu chuyện.

Nhưng điều làm nên sức sống lâu dài của Đội quân tóc dài chính là sự góp mặt của nhiều người phụ nữ không được ghi lại đầy đủ tên tuổi.

Họ có những hoàn cảnh khác nhau, những nỗi lo khác nhau, nhưng đã cùng tham gia một phong trào trong giai đoạn đất nước trải qua xung đột và chia cắt.

Từ những chiếc xuồng trên sông Mỏ Cày đến những đoàn người đấu tranh ở các làng quê miền Nam, Đội quân tóc dài đã để lại dấu ấn trong lịch sử kháng chiến.

Bởi lịch sử không chỉ được làm nên từ những chiến trường có tiếng súng, mà còn từ sự tổ chức, lòng kiên trì và những lựa chọn của con người giữa hoàn cảnh đầy thử thách.

Và giữa những trang sử ấy, hình ảnh cô Ba Định cùng những người phụ nữ Bến Tre vẫn được gìn giữ như một biểu tượng của sức mạnh tập thể và lòng quả cảm.