ĐỘI TNXP HY SINH TRỌN TIỂU ĐỘI KHI ĐANG DỌN HỐ BOM

Thời kỳ lịch sử

1968 – Kháng chiến chống Mỹ, tại Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh.
PHẦN I – MƯỜI CÔ GÁI Ở NGÃ BA ĐỒNG LỘC

Năm 1968.

Ngã ba Đồng Lộc là một trong những trọng điểm giao thông ác liệt nhất trên tuyến đường vận tải vào chiến trường miền Nam.

Máy bay Mỹ liên tục đánh phá.

Mặt đường vừa được san lại đã có thể bị bom cày nát.

Hố bom nối tiếp hố bom.

Đường bị cắt.

Và sau mỗi trận đánh, những người TNXP lại phải bước ra.

Họ san đất.

Lấp hố.

Dọn chướng ngại.

Khôi phục đường để xe tiếp tục đi.

Trong lực lượng ấy có Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55.

Mười cô gái.

Người lớn tuổi nhất mới 24.

Người nhỏ tuổi nhất chỉ 17.

Họ gồm:

Võ Thị Tần – Tiểu đội trưởng, 24 tuổi.

Hồ Thị Cúc – Tiểu đội phó, 24 tuổi.

Nguyễn Thị Nhỏ – 24 tuổi.

Dương Thị Xuân – 21 tuổi.

Võ Thị Hợi – 20 tuổi.

Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.

Hà Thị Xanh – 19 tuổi.

Trần Thị Hường – 19 tuổi.

Trần Thị Rạng – 18 tuổi.

Võ Thị Hà – 17 tuổi.

Mười cô gái.

Mười cuộc đời còn rất trẻ.

Và tất cả đều đang đứng giữa một nơi mà mỗi ngày đều có thể trở thành ngày cuối cùng.

4

Chú thích ảnh: Mười nữ TNXP Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 – những người đã hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc ngày 24-7-1968.

Nguồn: Báo Tin tức/TTXVN, tư liệu Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc.

PHẦN II – CÔNG VIỆC CỦA HỌ LÀ LẤP NHỮNG HỐ BOM

Có một điều rất dễ bị quên khi nhìn lại chiến tranh:

Một con đường không tự nhiên mà thông.

Sau mỗi trận bom, nếu mặt đường bị phá, sẽ có người phải bước ra.

Không phải sau khi chiến tranh kết thúc.

Mà ngay giữa chiến tranh.

Những nữ TNXP Đồng Lộc cầm cuốc, xẻng ra mặt đường.

Họ san đất.

Lấp hố.

Dọn những mảnh đất đá bị bom hất tung.

Có những lúc máy bay vừa rời đi, họ đã phải tranh thủ từng phút để khôi phục đường.

Bởi những đoàn xe đang chờ.

Những chuyến hàng đang chờ.

Những người lính ở phía trước đang chờ.

Tinh thần của lực lượng TNXP trên tuyến lửa được khái quát bằng một câu:

“Tim có thể ngừng đập nhưng đường không thể tắc.”

Đó không phải một câu nói để làm đẹp cho lịch sử.

Đó là công việc mà họ phải thực hiện mỗi ngày.

Ở Đồng Lộc, hố bom chồng lên hố bom.

Mặt đất gần như không còn nguyên vẹn.

Nhưng con đường vẫn phải được giữ.

Và những cô gái tuổi đôi mươi chính là một phần của công việc ấy.

Chú thích ảnh: Lực lượng TNXP và dân công làm nhiệm vụ san lấp hố bom, khôi phục đường tại khu vực Đồng Lộc.

Nguồn: Báo Hà Tĩnh, TTXVN.

PHẦN III – NGÀY 24-7-1968

Chiều 24-7-1968.

Tiểu đội 4 nhận nhiệm vụ ra mặt đường.

Công việc vẫn như những ngày trước:

lấp hố bom.

Không ai biết đó sẽ là lần cuối cùng họ cùng nhau ra mặt đường.

Mười cô gái rời căn hầm.

Mang theo cuốc, xẻng.

Bước vào khu vực vừa bị bom đánh phá.

Ở Đồng Lộc, chuyện ấy đã trở thành quen thuộc.

Bom phá đường.

TNXP sửa đường.

Máy bay quay lại.

Họ lại tìm cách tránh bom.

Rồi lại bước ra.

Nhưng chiều hôm đó—

số phận đã khác.

Những trận bom tiếp tục trút xuống.

Một quả bom đánh trúng khu vực mười cô gái đang làm nhiệm vụ.

Đất đá đổ xuống.

Mười cô gái bị vùi lấp.

16 giờ ngày 24-7-1968, cả tiểu đội hy sinh.

Mười người.

Không một ai trở về.

Chú thích ảnh: Hố bom tại nơi mười nữ TNXP Tiểu đội 4 hy sinh ngày 24-7-1968, nay thuộc Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc.

Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc; Báo Tin tức/TTXVN.

PHẦN IV – TIỂU ĐỘI KHÔNG CÒN ĐỦ MƯỜI NGƯỜI

Sau trận bom, đồng đội lao vào tìm kiếm.

Đất đá được đào lên từng lớp.

Chín thi thể lần lượt được tìm thấy.

Nhưng Hồ Thị Cúc, người tiểu đội phó, vẫn chưa được tìm thấy.

Đồng đội tiếp tục đào.

Họ không muốn bỏ lại Cúc.

Ba ngày trôi qua.

Cuối cùng, thi thể Hồ Thị Cúc mới được tìm thấy.

Một tiểu đội đã trở về với đất.

Nhưng điều khiến những người ở lại đau đớn nhất có lẽ là hình ảnh:

Tiểu đội đã không còn đủ mười người để tập hợp.

Nhà thơ Yến Thanh, một người từng làm việc tại khu vực Đồng Lộc và rất gần gũi với Hồ Thị Cúc, đã viết những câu thơ nổi tiếng gọi người đồng đội:

“Tiểu đội đã về xếp một hàng ngang
Cúc ơi! Em ở đâu không về tập hợp…”

Những câu thơ ấy về sau trở thành một phần ký ức về Đồng Lộc.

Không chỉ kể về cái chết.

Mà kể về một người đồng đội được những người còn sống gọi mãi.

Chú thích ảnh: Khu mộ 10 nữ anh hùng liệt sĩ TNXP tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc.

Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc; Báo Hà Tĩnh.

PHẦN V – NHỮNG CÔ GÁI KHÔNG KỊP SỐNG HẾT TUỔI THANH XUÂN

Điều khiến câu chuyện Đồng Lộc day dứt không chỉ là con số 10 người.

Mà là tuổi của họ.

Những con số ấy không giống những con số trong một báo cáo quân sự.

Đó là tuổi của những cô gái còn rất trẻ.

Có người chưa kịp lập gia đình.

Có người chưa kịp trở về thăm mẹ.

Có người còn cả một tương lai phía trước.

Nhưng chiến tranh đã dừng lại tất cả ở tuổi đôi mươi.

Họ không chết trong một trận đánh có súng nổ trực diện.

Họ chết khi đang làm một công việc rất đỗi bình thường của người TNXP:

lấp một hố bom.

Đó chính là điều làm câu chuyện trở nên ám ảnh.

Bởi với những người làm giao thông thời ấy, hố bom không phải chuyện hiếm.

Hôm nay lấp một hố.

Ngày mai lại có một hố khác.

Nhưng không ai biết lần nào sẽ là lần cuối.

Chú thích ảnh: Những gương mặt tuổi đôi mươi của mười nữ TNXP Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55.

Nguồn: Tư liệu Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc; Báo Tin tức/TTXVN.

PHẦN VI – HỐ BOM VÀ “KHOẢNG TRỜI”

Cái chết của những nữ TNXP Đồng Lộc không chỉ được ghi trong hồ sơ.

Nó đi vào văn học.

Đi vào thơ ca.

Đi vào ký ức của nhiều thế hệ.

Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ viết bài Khoảng trời, hố bom năm 1972, lấy hình ảnh người nữ TNXP hy sinh bên hố bom làm trung tâm của tác phẩm.

Hình ảnh ấy trở thành một biểu tượng:

Một hố bom.

Một cô gái.

Một khoảng trời nhỏ bé nhìn xuống từ đáy hố.

Và một đất nước đang cố gắng hàn gắn những vết thương của chiến tranh.

Nhưng đằng sau biểu tượng văn học ấy là những con người có tên.

Võ Thị Tần.

Hồ Thị Cúc.

Nguyễn Thị Nhỏ.

Dương Thị Xuân.

Võ Thị Hợi.

Nguyễn Thị Xuân.

Hà Thị Xanh.

Trần Thị Hường.

Trần Thị Rạng.

Võ Thị Hà.

Mười cái tên.

Mười cuộc đời.

Không nên để họ chỉ còn là một con số.

Chú thích ảnh: Hố bom và không gian tưởng niệm tại Ngã ba Đồng Lộc – nơi ký ức về sự hy sinh của các nữ TNXP trở thành biểu tượng trong văn học và lịch sử.

Nguồn: Báo Hà Tĩnh; tư liệu Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc.

PHẦN VII – CON ĐƯỜNG VẪN PHẢI THÔNG

Sau ngày 24-7-1968, chiến tranh vẫn tiếp diễn.

Máy bay vẫn đánh phá Đồng Lộc.

Những người TNXP khác lại tiếp tục công việc mà mười cô gái đã làm.

Hố bom mới lại xuất hiện.

Đường lại cần được sửa.

Những chuyến xe vẫn phải đi qua.

Đó là điều đau đớn nhất của chiến tranh:

một tiểu đội vừa hy sinh, nhưng nhiệm vụ vẫn còn nguyên.

Không ai có thể dừng lại quá lâu.

Bởi phía trước còn chiến trường.

Và phía sau còn hậu phương đang gửi người, gửi hàng vào Nam.

Đồng Lộc tiếp tục trở thành một trong những điểm giao thông trọng yếu.

Những người ở lại tiếp tục sống với câu khẩu hiệu:

“Sống bám cầu, bám đường – chết kiên cường dũng cảm.”

Những người đã nằm xuống không thể tiếp tục công việc.

Nhưng người khác bước vào vị trí của họ.

Con đường lại được san.

Hố bom lại được lấp.

Xe lại đi.

Và câu chuyện về mười cô gái trở thành lời nhắc nhở đối với những người ở lại:

con đường này đã được giữ bằng máu.

Chú thích ảnh: Tuyến đường qua Đồng Lộc và lực lượng vận tải trong thời kỳ chiến tranh – con đường mà các TNXP đã hy sinh để giữ cho thông suốt.

Nguồn: TTXVN; Báo Hà Tĩnh.

PHẦN VIII – NGÀY NAY, NƠI ẤY VẪN CÓ MƯỜI NGÔI MỘ

Hôm nay, Ngã ba Đồng Lộc không còn tiếng bom.

Không còn những đoàn xe quân sự nối dài.

Không còn những cô gái cầm cuốc xẻng chạy ra mặt đường sau mỗi trận đánh.

Nhưng nơi đây vẫn còn mười ngôi mộ.

Mười ngôi mộ nằm cạnh nhau.

Như một tiểu đội vẫn đang xếp hàng.

Không còn tiếng gọi:

“Cúc ơi, em ở đâu?”

Không còn tiếng bước chân của những cô gái trên mặt đường.

Chỉ còn khói hương.

Và những người đến thăm.

Có người từng trải qua chiến tranh.

Có người sinh ra rất lâu sau ngày chiến tranh kết thúc.

Có những em học sinh đứng trước mười ngôi mộ và nghe kể:

Người nhỏ tuổi nhất trong số họ chỉ mới 17 tuổi.

Có lẽ đó là cách lịch sử tiếp tục sống.

Không phải bằng những con số khô khan.

Mà bằng những cái tên.

Những gương mặt.

Những câu chuyện.

Và một lời nhắc:

hòa bình không phải tự nhiên mà có.

Chú thích ảnh: Khu mộ 10 nữ TNXP tại Ngã ba Đồng Lộc ngày nay – nơi đồng đội, thân nhân và các thế hệ sau đến tưởng niệm.

Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc; TTXVN.

LỜI KẾT – MƯỜI NGƯỜI, MỘT TIỂU ĐỘI, MỘT KHOẢNG TRỜI

Có những người hy sinh trong một trận đánh lớn.

Có những người nằm xuống khi đang cầm súng.

Nhưng mười cô gái Đồng Lộc đã hy sinh khi đang làm công việc mà họ đã làm biết bao lần:

lấp hố bom, giữ đường thông.

Chiều 24-7-1968, mười cô gái bước ra mặt đường.

Không ai biết đó là lần cuối.

Không ai biết vài giờ sau, một tiểu đội sẽ chỉ còn lại trong ký ức.

Không ai biết những chiếc cuốc, chiếc xẻng họ mang theo sẽ trở thành những kỷ vật của một thế hệ.

Họ đã nằm lại trong lòng đất Đồng Lộc.

Nhưng con đường không dừng lại.

Những người khác bước lên.

Những hố bom khác tiếp tục được lấp.

Những đoàn xe tiếp tục đi.

Và từ đó, mười cô gái trở thành một phần của con đường.

Ngày hôm nay, chúng ta có thể đi qua Đồng Lộc mà không còn nghe tiếng máy bay.

Có thể đứng trước hố bom mà không còn phải cúi xuống tránh bom.

Có thể thắp một nén hương trong sự bình yên.

Nhưng hãy nhớ rằng:

đã từng có mười cô gái đứng ở nơi ấy khi bầu trời đầy bom đạn.

Họ ra mặt đường vì một nhiệm vụ rất giản dị:

để đường không tắc.

Và họ đã trả giá bằng cả tuổi thanh xuân.

Mười ngôi mộ hôm nay vẫn nằm cạnh nhau.

Như một tiểu đội chưa bao giờ tan hàng.

Như lời gọi:

“Cúc ơi, em ở đâu không về tập hợp…”

vẫn còn vọng lại từ một khoảng trời rất xa của lịch sử.

Chú thích ảnh: Khu tưởng niệm 10 nữ TNXP Ngã ba Đồng Lộc – nơi câu chuyện về một tiểu đội tuổi đôi mươi tiếp tục được kể cho các thế hệ sau.

Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc; TTXVN