Đời tư của “cụ Nghĩa lơ đễnh”
Bà Nguyễn Thị Khánh bâng khuâng nhớ lại những ngày làm công tác quân y tại Cục quân giới do “cụ Nghĩa” làm cục trưởng. Cô y tá xinh đẹp ngày ấy tuy có nghe về tài năng của sếp mình, nhưng trong mắt cô “cụ ta” là một người lùi xùi, quần áo lôi thôi, không có gì “bắt mắt” lại lớn hơn cô cả con giáp. Hồi đó Cục quân giới đóng trên đồi, phía dưới là trường lục quân của ông Hoàng Đạo Thúy. Để chống quân Pháp nhảy dù, Trần Đại Nghĩa hiến kế là cắm cọc nhọn ở các khu đất trống xung quanh. Không ngờ có lần chính cục trưởng Nghĩa bị va trúng cọc và người chăm sóc băng bó là cô Khánh.
Bà Khánh nhớ, đến một hôm người chị cùng đơn vị bảo Khánh: “Hình như ông Nghĩa để ý mày đấy”. Mọi người vun vào, rồi chuyện gì đến phải đến, một lễ cưới đơn sơ được tổ chức trong chiến khu. Bà Khánh kể rằng “Ông cục phó Xuân có bảo anh Nghĩa là viết thư báo tin vui cho Cụ Hồ và tướng Giáp để kiếm…ít quà làm đám cưới. Nhưng anh Nghĩa gạt đi, nói “Người ta bận trăm công ngàn việc, chuyện nhỏ thì chớ có quấy rầy”. Tiệc đãi khách là những trái mắc cọoc do cục trưởng Nghĩa vét túi đi mua. Khách mời phải góp tiền lại để nấu một bữa cơm liên hoan.
Trong chiến khu, do điều kiện sống khó khăn, đứa con đầu lòng của hai người đã qua đời vì thiếu sữa, đứa con thứ hai đẻ rơi khi người mẹ phải chạy di tản 15km đường rừng…
“Ôi, cụ Nghĩa nhà ta lơ đễnh là số 1!”, bà Khánh cười thật tươi khi nói về những ngày trong chiến khu Việt Bắc gần lán Bác Hồ, tướng Giáp. Bà kể “Đầu có lúc nào cũng súng với đạn, chẳng quan tâm gì xung quanh, cả tuần không tắm, giày thì để cóc ở, quần áo thì tơi tả. Có lần đi tắm suối quá nửa ngày chưa thấy về, anh em bủa đi tìm thì thấy cụ Nghiã ta đang ngồi trên tảng đá viết những công thức ngoằn ngoèo. Nhờ giữ con thì khi về thấy con mặt mũi tèm lem còn ba thì mải mê đọc sách…. Có lần Bác Hồ phải kêu lên “Thím nghĩa đâu mà để chú Nghĩa ra nông nỗi này?”.
Tôi nhớ lúc ấy Bác nuôi nhiều gà lắm nhưng hiếm khi làm thịt. Chị Hà (vợ tướng Giáp) thỉnh thoảng lấy trứng làm bánh mời Bác cùng ăn. Cũng có khi mấy gia đình cùng ăn mấy con cá mà Bác câu được dưới suối, thật là đầm ấm. Anh Nghĩa giống Bác Hồ ở chỗ con gì mình đã nuôi thì không nỡ ăn. Được cái là anh rất dễ tính, ăn uống sao cũng được. Sau này về Hà Nội, có lần đi dự tiệc về, tôi hỏi tiệc có ngon không, đáp rằng: ngon lắm, hỏi: có món gì, đáp: chịu”.
Năm 1950, Bác chỉ định Trần Đại Nghĩa kiêm chức Thứ trưởng Bộ Công thương, ông có dịp gặp Bác thường xuyên ở các phiên họp của Hội đồng Chính phủ. Có lần, Bác nói với ông, đại ý là “Nếu vì những lý do nào đó mà cản trở công việc của chú, thì chú hãy báo cáo cho Bác biết”. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, những ý kiến do ông đề xuất đều được Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Đại tướng Văn Tiến Dũng chấp nhận, tạo điều kiện thuận lợi làm việc.
Ngày Quốc tế lao động năm 1952, Trần Đại Nghĩa được tuyên dương Anh hùng lao động trong số bảy Anh hùng lao động đầu tiên. Bác Hồ trong một bài báo ký tên C.B đã viết về ông: “Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa là một đại trí thức, mang một lòng nhiệt thành về phụng sự Tổ quốc, phục vụ kháng chiến”.
Dưới sự tin tưởng của Đảng và Bác, Trần Đại Nghĩa lần lượt giữ các chức vụ quan trọng: Cục trưởng Cục Quân giới, Cục trưởng Cục Pháo binh, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Kiến thiết Nhà nước, Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học kỹ thuật Nhà nước, Phó Chủ nhiệm Tổng cục hậu cần, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam đầu tiên. Ông được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng nhất… Ở cương vị nào ông cũng làm trọn nhiệm vụ của một người luôn học theo tấm gương Hồ Chủ tịch, một trí thức lớn.
Ngày 9/8/1997, ông Nghĩa trong những giây phút cuối cùng của cuộc đời mình giữa những người thân, bà Khánh hỏi ông: “Nghĩa vụ của ông với đất nước đã hoàn thành. Con cháu tề tựu đông đủ. Các cháu học giỏi và ngoan. Ông đã yên lòng chưa?” với nét mặt thanh thản, ông nhìn bà trìu mến, khẽ gật đầu mãn nguyện và trút hơi thở cuối cùng lúc 16 giờ 20 phút.
