Đón độc lập ở Côn Đảo

Sinh ra ở xã Đông Mỹ, huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội, Nguyễn Thọ Chân sớm tham gia cách mạng rồi trở thành đảng viên Đảng Cộng sản từ năm 18 tuổi, Bí thư Tỉnh ủy Hà Đông khi bước vào tuổi 21. Cuộc đời hoạt động cách mạng đã đưa ông đi suốt cuộc trường chinh đấu tranh giành độc lập của dân tộc, rồi trở thành nhà ngoại giao kì cựu. Ông từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Lao động, Trưởng Ban Thi đua Trung ương...

Không biết bao nhiêu kỷ niệm trong cuộc đời hoạt động cách mạng, nhưng ông Nguyễn Thọ Chân nhớ nhất những ngày Côn Đảo đón chào tin Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công. Dù đã ngoài 90 tuổi, nhưng ký ức ngày ấy vẫn còn nguyên vẹn. Ông kể rằng, khi giáo Quang (Đặng Quang Minh), một tù nhân sửa chữa máy ở Đài vô tuyến của đảo nghe được tin từ ngày 2-9-1945 tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa, liền nhanh chóng thông báo cho toàn đảo. Chính phủ lâm thời do Cụ Hồ Chí Minh đứng đầu, có 15 vị, trong đó có 3 thầy giáo trường ông học là Võ Nguyên Giáp, Hoàng Minh Giám, Vũ Đình Hòe. Nhưng trong số tù nhân không ai biết Chủ tịch Hồ Chí Minh? Ông đoán là có thể là Nguyễn Ái Quốc vì đầu năm 1942, đồng chí Hoàng Quốc Việt, Thường vụ Trung ương đã kể về Nguyễn Ái Quốc và nói nếu giành được chính quyền, Đảng sẽ mời Cụ làm “Tổng thống”.Cách mạng thắng lợi, Đại biểu tù nhân đòi bọn cầm quyền trên đảo đưa anh em về đất liền. Nhưng chúng trả lời chỉ nghe lệnh của chính phủ, không dám tự liệu giải quyết và dù có đồng ý cũng không có phương tiện vì tàu đã chìm, ca nô hỏng máy từ lâu. Hai bên tạm chấp nhận giải pháp dung hòa là để anh em tù nhân tự do đi lại vào ban ngày, không bị giam cầm như trước nữa. Đồng thời lập Hội đồng tham chính gồm đại biểu cai ngục và anh em tù với số lượng mỗi bên 7 người để bàn bạc giải quyết mọi vấn đề của đảo. Đại biểu của tù chính trị có đồng chí Phạm Hùng, Võ Sĩ (Lê Văn Sĩ), Đặng Quang Minh, Phạm Hữu Lầu, ông và vài anh em khác. Việc đầu tiên Hội đồng cử cụ Tôn Đức Thắng và vài thợ máy trong đó có Nguyễn Hùng Minh sửa chữa chiếc ca-nô để đưa người về đất liền xin ý kiến của chính quyền cách mạng. Tuy hội đồng lập ra nhưng không có hoạt động gì. Chỉ bảy anh em đại biểu tù họp mấy ngày đêm ở thư viện cũng là nhà khách của đảo để bàn chủ trương đối với bọn cầm quyền cũ, tìm đối sách nếu chúng lật lọng. Cũng có ý kiến kêu gọi anh em khởi nghĩa đánh đổ bọn cai tù do Nhật dựng lên, nhưng xét thấy không cần thiết. Tuy vậy, dưới sự điều khiển của đồng chí Phạm Hùng, các cuộc tranh luận cũng khá gay gắt, kéo dài mới đi đến đồng thuận.

Trong khi các ông đang nóng lòng chờ đợi, thì sau một đêm mưa to gió lớn, sáng 18-9, anh em tù bên Cỏ Ống chạy về báo tin có một chiếc tàu và mấy chục ghe lớn vào tránh gió, không biết là tàu ghe nào. Lúc này, cụ Tôn Đức Thắng đã sửa xong máy ca-nô, được cử sang xem tình hình. Thì ra đó là đoàn tàu ghe gần 30 chiếc do chính quyền cách mạng Nam Bộ tập hợp ra Côn Đảo đón tù nhân. Đoàn do đồng chí Tưởng Dân Bảo từng bị Pháp đày ra Côn Đảo dẫn đầu. Cụ Tôn Đức Thắng liền cho người băng núi, theo đường tắt chạy về báo tin mừng, để tổ chức đón đặc phái viên Chính phủ, rồi điều khiển ca nô, dẫn đoàn tàu ghe về Bến Côn Lôn.

Sau mấy ngày sắp xếp, khẩn trương lập danh sách, tổ chức thành đội ngũ, tất cả anh em tù chính trị và một số công chức có cảm tình với cách mạng, những tù nhân thân Nhật chưa kịp về đều được về đất liền vào sáng 23-9-1945. Trong đoàn có tàu Phú Quốc chở khoảng 200 người, còn lại phân cho các ghe bầu, riêng cụ Tôn Đức Thắng và một số anh em tự lái ca-nô về Cần Thơ. Trên tàu Phú Quốc, tổ chức giao cho Phạm Hữu Lầu làm trưởng, ông Nguyễn Thọ Chân làm phó, lo chỗ ngồi, chỗ nằm cho người già yếu, lo trật tự và sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe cho người bị mệt. Hôm ấy, bể lặng sóng yên, vào xế chiều đã tới vùng nước đục phù sa. Đã đến buổi hoàng hôn nhưng nắng vàng vẫn còn rực sáng, thấy ấp xã viền xanh chân trời. Đi nữa vào cửa sông, cờ đỏ sao vàng rực rỡ trước cổng từng nhà. Những người tù trở về trào dâng nước mắt. Đồng bào đứng đón đông nghẹt, vẫy tay, hoan hô đón chào. Các cô gái, chàng trai đón đỡ từng chiến sĩ vừa thoát ngục trần gian, dẫn vào đình Đại Ngãi. Ngày hôm sau một cuộc đón tiếp long trọng được tổ chức tại thị xã Sóc Trăng.