Đông chí Dương Quang Đông

Năm 1923, đồng chí Tôn Đức Thắng giới thiệu Năm Đông vào làm việc ở hãng Ba Son, nơi tập trung hàng nghìn công nhân, thợ thuyền của Sài Gòn. Năm 1927, tổ chức Công hội đỏ chuyển thành Kỳ bộ Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội. Tháng 3-1930, sau khi các đồng chí Châu Văn Liêm và Nguyễn Thiệu về nam thống nhất Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng, lập ra Ban Chấp hành lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam do đồng chí Ngô Gia Tự làm Bí thư, đồng chí Dương Quang Đông được bầu vào Xứ ủy Nam kỳ.

Nhiều lần bị địch bắt bớ, tù đày, nhưng Năm Đông vẫn vững vàng kiên định. Tháng 3/1941, ông cùng với 7 người khác tổ chức vượt ngục Tà Lài thành công, trở về tiếp tục hoạt động cách mạng. Tháng 10/1943, Hội nghị Xứ ủy bầu Dương Quang Đông làm Bí thư và ông đảm nhiệm đến ngày 9/3/1945 thì chuyển giao chức vụ này cho Trần Văn Giàu.

Là Thường vụ Xứ ủy kiêm Bí thư Tỉnh ủy Trà Vinh, trên cương vị Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa tỉnh, ông Năm Đông đóng góp quan trọng vào việc giành chính quyền trọn vẹn ở tỉnh này. Khi trở lại Sài Gòn, ông được phân công chỉ huy chiến đấu bảo vệ trụ sở Ủy ban Nhân dân Nam Bộ, đóng trong dinh Đốc Lý.

Quá chênh lệch về binh lực và vũ khí song đơn vị của Năm Đông vẫn dũng cảm cầm cự và trụ vững cho tới khi Hội nghị đường Cây Mai (nay là đường Nguyễn Trãi, Quận 5) quyết định phát động toàn Nam Bộ kháng chiến, ông mới cho anh em lui về miền Tây. Mặc dù dinh Đốc Lý và các vị trí trọng yếu ở Sài Gòn đều rơi vào tay quân xâm lược, nhưng không gì che lấp được khí phách hiên ngang của người Sài Gòn và Nam Bộ.

Từ đây, Dương Quang Đông tiếp tục nhận các trọng trách mới. Đầu năm 1946, ông được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I tại đơn vị tỉnh Trà Vinh. Sáng tạo, tận tụy và liêm khiết, Năm Đông nhận nhiệm vụ tổ chức đường dây vũ khí Xuyên Tây (Nam Bộ - Thái Lan), cả trên bộ lẫn đường biển. Những ngày đầu kháng Pháp cực kỳ gian nan, theo chỉ đạo của Chính ủy Khu 9

Phan Trọng Tuệ, ông Phạm Văn Xô trao 25 kg vàng (do nhân dân ủng hộ trong “Tuần lễ vàng”) cho ông Năm Đông mang ra nước ngoài mua sắm vũ khí chuyển về. Và ông đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Sau Hiệp định Geneva 1954, đồng chí Dương Quang Đông được Đảng phân công phụ trách công tác chuyển quân tập kết các đơn vị ở Campuchia trở về. Tiếp đó, ông ở lại miền nam, trực tiếp đấu tranh với địch, chuẩn bị cho Hiệp thương Tổng tuyển cử thống nhất đất nước. Nhưng người Mỹ nhảy vào miền nam hất cẳng Pháp, dựng nên chính quyền Ngô Đình Diệm. Mỹ-Diệm thực hiện “tố cộng, diệt cộng” đàn áp đẫm máu những người cách mạng và kháng chiến. Tới khi Khu ủy Sài Gòn-Chợ Lớn thành lập, Năm Đông là Khu ủy viên, phụ trách binh vận. Khi chưa có đường 559, ông mở các tuyến giao liên đặc biệt, phục vụ lãnh đạo cấp cao của Trung ương Đảng và Xứ ủy.

Từ sau Đồng khởi (1960), được Xứ ủy (sau là Trung ương Cục) giao nhiệm vụ mở đường biển ra Hải Phòng, ông lựa chọn một số chiến sĩ dũng cảm, tổ chức tuyến đường từ Mã Đà qua sông Đồng Nai, xuyên rừng với dăm khẩu súng, không một xu dính túi, đào củ chụp và hái rau rừng ăn thay cơm. Hơn nửa tháng, về đến căn cứ Mây Tào, ông chọn bến Lộc An (Bà Rịa) làm nơi xuất phát. Khi lập Đoàn 555 đưa người ra bắc tiếp nhận vũ khí, ông Năm Đông là Đoàn trưởng kiêm Chính trị viên.

Tới năm 1963, Đoàn 1500 được lập, ông làm Đoàn phó kiêm Phó Chính ủy Đường Hồ Chí Minh trên biển đã chuyển được hàng chục nghìn tấn vũ khí từ miền bắc vào, phục vụ cho quân dân miền nam chiến đấu thắng lợi. Từ năm 1964-1975, ông được cử làm Trưởng ban Giao liên công khai của Trung ương Cục.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục cống hiến đến năm 75 tuổi mới nghỉ hưu. Ông là đại biểu chính thức của Đảng bộ TP Hồ Chí Minh dự Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI.

Với hơn 70 năm tuổi Đảng, nhà cách mạng Dương Quang Đông (1902-2003), người chỉ huy chiến đấu mở đầu cho Nam Bộ kháng chiến đã sống trọn một đời tận trung với Đảng, tận hiếu với dân. Ông là người cộng sản mẫu mực, để lại cho đời bao tiếng thơm! Ông vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý.