ĐỒNG CHÍ HỒ THẤU - NHÀ TRÍ THỨC CÁCH MẠNG, NHÀ THƠ TÀI HOA BẠC MỆNH

Hồ Thấu, bút danh Huyền Thông, sinh năm 1918 tại thôn Phú Bông, xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nước. Ông nội từng tham gia phong trào Cần Vương. Cha là Huấn đạo huyện Tiên Phước, Quế Sơn. Hai người anh là Hồ Nghinh và Hồ Liên (Hoàng Bích Sơn) đều là những nhà cách mạng, lãnh đạo của tỉnh và Trung ương. Ngay từ nhỏ, Hồ Thấu đã nổi tiếng thông minh và ham học. Sau khi học xong bậc tiểu học Pháp - Việt tại Hội An, ông vào học Trường Quốc học Quy Nhơn. Tại đây, ông cùng Lê Văn Thiêm và Nguyễn Thương được bạn bè gọi là "Ba chữ T" vì đều là những học sinh xuất sắc nhất trường. Năm 1936, ông đỗ Thành chung và tiếp tục học ban Tú tài tại Trường Quốc học Huế, cùng khóa với Tố Hữu. Không chỉ học giỏi Toán, Triết, Pháp văn, Hồ Thấu còn nổi bật về thơ văn, âm nhạc, hội họa và thể thao. Những năm học tập cũng là lúc phong trào dân chủ Đông Dương và phong trào học sinh yêu nước phát triển mạnh. Tinh thần ấy đã sớm đưa Hồ Thấu đến với con đường cách mạng. Sau khi tốt nghiệp Tú tài, ông trở về quê mở trường dạy học với khát vọng khai dân trí, chấn dân khí.

Năm 1941, cùng anh trai Hồ Nghinh, ông sáng lập Trường tư thục Tân Tân. Đây là một trong những ngôi trường tiến bộ nhất Quảng Nam thời bấy giờ. Không chỉ dạy văn hóa, nhà trường còn truyền cho học sinh tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc và tư tưởng dân chủ. Nhiều trí thức nổi tiếng như Lưu Trọng Lư, Vũ Hán từng tham gia giảng dạy tại đây. Nhiều học sinh sau này trở thành cán bộ, trí thức và nhà khoa học của đất nước. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, Hồ Thấu tham gia khởi nghĩa giành chính quyền tại phủ Duy Xuyên. Ông được bầu vào Ủy ban Cách mạng lâm thời, phụ trách công tác văn hóa và tuyên truyền. Ông tổ chức nhiều lớp Bình dân học vụ, mở phong trào xóa mù chữ, xây dựng các câu lạc bộ văn hóa như Hồng Trinh, Đại Chúng, Bình Dân, góp phần thực hiện chủ trương "diệt giặc dốt" của Chính phủ. Sau đó, Hồ Thấu được giao làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân Cách mạng xã Châu Dương - Xuân Trinh. Ông trực tiếp vận động nhân dân xây dựng chính quyền mới, lập làng chiến đấu, xây dựng lực lượng du kích và chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Tháng 3 năm 1946, khi Hiệp định Sơ bộ Việt - Pháp được ký kết, Hồ Thấu được cử làm Phó trưởng đoàn đại diện Quân đội Việt Nam trong Ủy ban Liên kiểm Việt - Pháp tại Đà Nẵng. Thông thạo tiếng Pháp và am hiểu văn hóa phương Tây, ông vừa mềm dẻo vừa kiên quyết đấu tranh với phía Pháp, bảo vệ lợi ích của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Hồ Thấu trở về Quảng Nam giữ chức Chủ nhiệm Mặt trận Liên Việt tỉnh Quảng Nam, rồi được bầu vào Tỉnh ủy. Ông tập trung xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, phát triển văn hóa, giáo dục và đào tạo cán bộ phục vụ kháng chiến. Bên cạnh hoạt động cách mạng, Hồ Thấu còn là một nhà thơ, nhà văn và nhà viết kịch đầy tài năng. Ông sáng tác thơ từ thời còn học ở Quốc học Huế.

Nhà thơ Huy Cận từng nhận xét rằng Hồ Thấu là một tài năng thơ ca nổi bật nhưng ít công bố tác phẩm. Ông còn viết tiểu thuyết, kịch nói. Vở "Gia đình và sự nghiệp" của ông được biểu diễn nhiều nơi để gây quỹ giúp đồng bào gặp thiên tai. Thơ Hồ Thấu vừa lãng mạn vừa thấm đẫm tinh thần yêu nước. Ông viết: "Hãy đứng dậy lên đường Nhập vào lòng biển cả Đời không còn xa lạ Đời chỉ là mến thương." Giữa lúc đang cống hiến hết mình cho kháng chiến, Hồ Thấu mắc bệnh lao phổi. Trong hoàn cảnh thiếu thuốc men của thời chiến, bệnh ngày càng nặng. Nhưng ngay trên giường bệnh, ông vẫn tiếp tục sáng tác. Những bài thơ như Nhớ đường, Gửi Kỳ trở thành những áng thơ đẹp về lòng yêu nước, niềm tin vào tương lai và sự bình thản trước cái chết. Ông viết: "Chừ đây ôn lại đời ta Một đời trong trắng như hoa giữa đồng..." Hay: "Đời lên theo nẻo đẹp thơ Ra đi chỉ tiếc cuộc cờ thiếu tay." Cuối tháng 12 năm 1949, Hồ Thấu qua đời khi mới ngoài 30 tuổi.

Dù cuộc đời ngắn ngủi, ông đã để lại dấu ấn sâu đậm trên cả ba lĩnh vực: giáo dục, cách mạng và văn học. Sau này, để ghi nhớ công lao của người trí thức cách mạng tài hoa, Tỉnh ủy Quảng Nam đã lấy tên ông đặt cho Trường Đảng Hồ Thấu. Hồ Thấu ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng cuộc đời ông đã trở thành biểu tượng đẹp của một thế hệ trí thức yêu nước. Một người thầy hết lòng vì dân trí. Một nhà cách mạng trọn đời vì độc lập dân tộc. Và một thi sĩ đã gửi cả tâm hồn mình vào những vần thơ bất tử.