Đồng chí Hoàng Văn Thụ có tên khai sinh là Hoàng Ngọc Thụ, sinh ngày 4 tháng 11 năm 1909, trong một gia đình nông dân dân tộc Tày có truyền thống yêu nước và hiếu học tại làng Phạc Lạn, tổng Nhân Lý, châu Văn Uyên (nay là thôn Nhân Hòa, xã Hoàng Văn Thụ, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn). Người ở làng thường gọi ông là Hoàng Hảo Do[1], khi đi học trường làng mới có tên là Hoàng Văn Thụ; đến khi tham gia cách mạng, đồng chí mang thêm nhiều bí danh như Lôi Minh Hạ, Giáo, Vân… Thân phụ của đồng chí là cụ Hoàng Khải Lan (1844 - 1961) – nổi tiếng là người hay chữ ở châu Văn Uyên, đức tính thẳng thắn, cương trực và thân mẫu là bà Hà Thị Mùi (1879 - 1957) – người phụ nữ giàu lòng nhân ái, chú trọng việc dạy dỗ con cái.
Từ nhỏ đồng chí đã được cha dạy học chữ Nho và chữ Quốc ngữ; vốn thông minh và nhanh nhạy, cụ Hoàng Khải Lan đã xin cho con vào học trường làng tại đình làng Đon Đình Biên. Trong những năm tháng học tại đây, Hoàng Văn Thụ được giảng dạy về lịch sử, bài học thực tiễn về tình cảm của người dân quê hương, cảnh đồng bào và cả dân tộc đang rên xiết dưới sự thống trị của thực dân, đế quốc, phong kiến… từ đó nung nấu ý chí tham gia cách mạng, giải phóng nước nhà. Tháng 8 năm 1923, học xong lớp sơ đẳng ở trường làng, đồng chí tiếp tục được gia đình cho theo học tại Trường Tiểu học Pháp – Việt Lạng Sơn (thị xã Lạng Sơn).Năm 1924 - 1925, hưởng ứng cuộc vận động cách mạng của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, đồng chí Hoàng Văn Thụ, Lương Văn Tri cùng một số học sinh ở Trường đã bí mật tiếp nhận, phân phát sách báo và tài liệu của Hội, vận động tổ chức Nhóm học sinh yêu nước rồi tìm cách liên lạc với các cán bộ. Năm 1926, đồng chí tham gia phong trào đấu tranh đòi thực dân Pháp thả cụ Phan Bội Châu và làm lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh; căng biểu ngữ, dán khẩu hiệu, dự các buổi tuyên truyền về thân thế, hoạt động yêu nước của hai cụ.Mùa hè năm 1927, Hoàng Văn Thụ tốt nghiệp Trường Tiểu học Pháp – Việt Lạng Sơn về quê nghỉ hè và nung nấu ý định tìm đường sang miền Nam Trung Quốc hoạt động cách mạng. Tháng 1 năm 1928, trong bộ quần áo dân tộc Tày, Hoàng Văn Thụ cùng bạn thân là đồng chí Lương Văn Tri qua biên giới tới bản Cốc Nam (một bản thuộc Long Châu, Trung Quốc). Cũng tại đây, đồng chí Hoàng Văn Thụ được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Thời gian hoạt động, gây dựng cơ sở ở Long Châu, đồng chí đã gặp gỡ một số đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc và được tiếp xúc, nghiên cứu tài liệu, sách báo về lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin do Đảng Cộng sản Trung Quốc ấn hành.
