Đồng chí Nguyễn Đáng tham gia và lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trên quê hương Huyền Hội (1945 - 1954)

Năm 1945, phong trào cách mạng phát triển mạnh ở Huyền Hội và các xã trong huyện, Nguyễn Đáng gia nhập Thanh niên Tiền phong, cùng thanh niên trong xã ngày đêm luyện tập, học hỏi, tìm hiểu về thời cơ và nhiệm vụ cách mạng sau ngày Nhật đảo chính Pháp. Ngày 25/8/1945, dưới sự lãnh đạo của cấp ủy huyện, xã, Nguyễn Đáng đi đầu trong lực lượng thanh niên và Nhân dân xã Huyền Hội nổi dậy giành chính quyền. Khi chính quyền cách mạng được thành lập, Nguyễn Đáng được giao nhiệm vụ phụ trách Đội Thanh niên cứu quốc xã Huyền Hội, vận động, tập hợp thanh niên tham gia lực lượng vũ trang, xây dựng Trung đội du kích.

Khi thực dân Pháp gây chiến tranh trở lại, xã Huyền Hội cũng như nhiều địa phương khác ở Càng Long bị giặc tái chiếm, Nguyễn Đáng đã lãnh đạo lực lượng vũ trang xã diệt trừ tề gian, chống lại các cuộc càn quét lấn chiếm của địch, bảo vệ thành quả cách mạng Tháng Tám. qua quá trình phấn đấu và rèn luyện, tháng 5/1947, Nguyễn Đáng được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam); tháng 3/1948 là đảng viên chính thức. Đến tháng 6/1948 giữ chức vụ Xã Đội trưởng, kiêm Trưởng An ninh xã Huyền Hội.

Ngày 25/4/1947, dân quân Huyền Hội dưới sự chỉ đạo của đồng chí Nguyễn Đáng và đồng chí Lê Văn Chữ - Nắm Lôi (sau này là Tỉnh đội trưởng Trà Vinh) phục vụ đắc lực cho Chi đội 20 thuộc Quân Khu 8, đánh phục kích giặc Pháp trên tuyến lộ Ô Đùng. Trận này phía ta phục kích từ Đập Bà Lãnh đến Ô Đùng đón đoàn xe giặc từ Trà Vinh đi qua Cần Thơ họp. Trong trận này, quân ta tiêu diệt một trung đội lính Pháp thuộc tiểu đoàn cơ động Viễn Đông, một đại đội quân ngụy và hầu hết quan chức thực dân Pháp và nguỵ quyền trong đoàn xe (Chánh tham biện Trà Vinh, Chánh mật thám Cần Thơ, Đốc phủ tỉnh Trà Vinh - Nguyễn Phước). Phó Chủ tỉnh Trà Vinh Rê-mi (Rémy) bị thương cùng một số lính còn lại chạy về đồn Ô Chát (Song Lộc, Châu Thành), phá hủy 9 xe GMC, 1 xe Jeep, 3 xe chở quan chức, thu trên 100 súng các loại. Đây là trận đánh lớn nhất của tỉnh Trà Vinh từ khi Pháp trở lại.

Xã Huyền Hội dưới sự lãnh đạo của tỉnh, của huyện và vai trò của đồng chí Nguyễn Đáng từ những năm tháng sau Cách mạng Tháng Tám, khi Pháp xâm lược lần thứ 2; từ thành lập Đội tự vệ chiến đấu, xây dựng lực lượng du kích xã, xây dựng thế trận an ninh nhân dân thì lực lượng cách mạng do thanh niên, các tổ chức đoàn thể của xã được đồng chí Nguyễn Đáng tập hợp, giáo dục, rèn luyện, xây dựng ngày càng giác ngộ về chính trị, ý thức được trách nhiệm của mình. Đó là những người phải có hoài bão, có ước mơ - ước mơ cao đẹp nhất là phụng sự đất nước và phải đấu tranh để đạt được ước mơ đó, đem sức lực, tài năng của tuổi trẻ giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng sự áp bức, bóc lột của thực dân đế quốc và chính quyền tay sai. Từ đó mà nhiều cuộc đấu tranh chống lại chính quyền tay sai liên tiếp nô ra, lúc cao trào, lúc khó khăn và sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc ở xã Huyền Hội giành được nhiều thắng lợi. Đồng chí Nguyễn Đáng tập hợp thanh niên, tập hợp quần chúng trong xã, đoàn kết Kinh - Khmer, đoàn kết dân tộc tôn giáo. Uy tín của người đảng viên Cộng sản Nguyễn Đáng phụ trách Xã đội, An ninh đã cảm hóa, đoàn kết đồng bào, gia đình binh lính về với cách mạng; những tên ngoan cố, tay sai chỉ điểm gây thiệt hại cho cách mạng thì bị xử lý. Đồng chíNguyễn Đáng thể hiện rõ khí chất của Người Nam Bộ cùng lý tưởng Cộng sản chân chính mà đồng chí đã được các cán bộ, đảng viên đi trước giác ngộ như hòa vào làm một, tạo nên sức mạnh và sự quyết đoán nhanh nhạy, sắc bén trong xây dựng lực lượng và trong đấu tranh với giặc thù. Đồng chí Nguyễn Đáng có tấm lòng, có tình yêu thương con người nông dân lao động chân chất bị địa chủ, thực dân bóc lột nặng nề. Ông thấu hiểu đời sống cơ cực của người nông dân bị bóc lột là cơ sở cho những suy nghĩ, quan niệm thực sự nhân văn, sâu đậm tình người trong tập hợp quần chúng, để đấu tranh cách mạng.

Năm 1951, thực dân Pháp mở nhiều cuộc bố ráp càn quét vào Huyền Hội, Tân An, An Trường với ý đồ chiếm bằng được các xã này, vì các xã này có phong trào đấu tranh cách mạng mạnh mẽ. Đồng chí Nguyễn Đáng đã mưu trí xây dựng tổ chức lực lượng du kích phối hợp với các đoàn thể cứu quốc: nông dân, phụ nữ, thanh niên đấu tranh và đánh trả quyết liệt để bảo vệ chính quyền non trẻ. Chính quyền do cách mạng Tháng Tám đem lại, đó là sự đổi đời của người dân, thật sự có độc lập, tự do. Và lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ năm 1946 luôn thúc giục các lực lượng cách mạng, các tầng lớp nhân dân yêu nước trong xã Huyền Hội đứng lên chống giặc xâm lược, bảo vệ chính quyền cách mạng đại diện cho giai cấp lao động của mình. Trong một trận đánh tại xã Huyền Hội vào tháng 12/1951, đồng chí Nguyễn Đáng bị sa vào tay giặc. Dù địch tra khảo, đánh đập tàn nhẫn, ông vẫn giữ vững khí tiết cách mạng, không khai báo. Không khai thác được gì, giặc đã giải đồng chí đi giam cấm cố, biệt giam tại Khám Lớn ở Tỉnh lỵ Trà Vinh. Ở chốn lao tù, bọn tay sai và đế quốc tiếp tục đòn roi khảo tra Nguyễn Đáng và anh em trong Khám Lớn Trà Vinh. Đồng chí Nguyễn Đáng không ngừng giáo dục, vận động anh em trong tù phải tiếp tục hoạt động trong Chi bộ nhà tù, tìm mọi sơ hở của quản lý nhà tù để đấu tranh chống lại. Qua lời kể của những cán bộ công tác cùng thời với đồng chí Nguyễn Đáng thì đồng chí luôn nêu cao tinh thần đấu tranh cách mạng cho anh em trong Khám Lớn Trà Vinh, dù rất đau đớn bởi đòn roi, tra tấn của kẻ thù đồng chíNguyễn Đáng vẫn động viên anh em để tự trấn tĩnh và nhớ đến những đồng chí đã hy sinh vì sự nghiệp cách mạng, nhớ đến lời giáo dục của Đảng trong đấu tranh giải phóng dân tộc mà giữ vững khí tiết, bí mật không khai báo có hại cho cơ sở cách mạng. Sau 09 tháng trong nhà tù, đến tháng 8/1952, đồng chí Nguyễn Đáng mưu trí cùng các đồng chí trong Khám Lớn Trà Vinh tổ chức một cuộc nổi dậy phá sập khám, giải thoát trên 120 cán bộ và người dân bị giặc giam giữ. Sau đó, đồng chí Nguyễn Đáng đã được Huyện ủy Càng Long kiểm thảo làm rõ thời gian ở trong tù đã không khai báo cơ sở.

Bí mật trở về xã Huyền Hội, đồng chí Nguyễn Đáng tiếp tục hoạt động xây dựng lại tổ chức, bám dân, bám đất, diệt trừ tề gian, củng cố lại phong trào cách mạng. Từ tháng 8/1952 đến đầu năm 1954, đồng chí Nguyễn Đáng là Chi ủy viên xã Huyền Hội, kiêm Xã Đội trưởng. Tháng 5/1954, đồng chí Nguyễn Đáng được cử làm Bí thư xã Huyền Hội lãnh đạo toàn diện phong trào đấu tranh cách mạng của xã. Đồng chí Nguyễn Đáng bộc lộ tư chất người cán bộ có tầm nhìn xa, trông rộng, ước mơ, khát vọng, phấn đấu để đất nước được độc lập, tự do; đời sống của người dân phải ấm no, hạnh phúc.