Đồng chí Nguyễn Hữu Thọ - Biểu tượng Đại đoàn kết toàn dân tộc

Mùa hè năm 1921, khi 11 tuổi, Nguyễn Hữu Thọ được gia đình gửi sang Pháp học tại Trường trung học Mignet tại thị trấn Aix-en-Provence. Sau bảy năm học xuất sắc ở bậc phổ thông, năm 1928, Nguyễn Hữu Thọ được Trường Đại học Aix-en-Provence nhận vào học tại khoa Luật của trường. Năm 1932, Nguyễn Hữu Thọ tốt nghiệp loại xuất sắc và nhận bằng Cử nhân Luật tại đây. Tháng 5/1933, Nguyễn Hữu Thọ rời thành phố Marseille trở lại Sài Gòn. Trong thời gian sống và học tập tại nước Pháp, mặc dù không được gặp nhưng Nguyễn Hữu Thọ được biết những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc và có ý thức đi theo con đường cách mạng của Người, luật sư Nguyễn Hữu Thọ từng bộc bạch: “Điều may mắn và cũng là niềm hạnh phúc lớn nhất đối với tôi là được đi theo con đường của Chủ tịch Hồ Chí Minh, được người dẫn dắt từ khi lớp thanh niên trí thức chúng tôi còn bàng hoàng trước ngã ba đường trong đêm dài nô lệ”[1].

Trở lại Việt Nam, ông về thị xã Mỹ Tho - tỉnh Tiền Giang sống cùng cha mẹ và xin vào tập sự tại Văn phòng của luật sư Duquesnay ở Tiền Giang khá nổi tiếng thời bấy giờ. Năm 1939, sau 5 năm làm luật sư tập sự, Nguyễn Hữu Thọ tham gia kỳ thi sát hạch của Luật sư Đoàn để trở thành luật sư thực thụ, hành nghề độc lập. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã mở Văn phòng đầu tiên tại Mỹ Tho, sau đó mở thêm Văn phòng tại Vĩnh Long, Cần Thơ. Ở tuổi 30, với tài năng và sự chính trực bảo vệ lẽ phải, bảo vệ người yếu thế, luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã nổi tiếng khắp Nam Kỳ.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, luật sư Nguyễn Hữu Thọ nhận ra rằng khát vọng độc lập dân tộc đã thành hiện thực và ông cũng biết rằng Hồ Chí Minh - Chủ tịch nước Việt Nam mới - chính là Nguyễn Ái Quốc, mà ông đã từng ngưỡng mộ khi còn học bên Pháp, cho nên ông tham gia kháng chiến theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng vị trí của người trí thức hành nghề luật.

Khi kháng chiến ở Nam Bộ bùng nổ, thực dân Pháp, đánh chiếm các tỉnh Sài Gòn và các tỉnh Nam Bộ. Giữa năm 1946, chính quyền thực dân bổ nhiệm luật sư trẻ Nguyễn Hữu Thọ làm Chánh án Tòa án dân sự tỉnh Vĩnh Long nhưng ông vẫn bí mật liên lạc với kháng chiến. Khoảng cuối năm 1946, từ Vĩnh Long, luật sư Nguyễn Hữu Thọ được Ủy ban Hành chính Kháng chiến Nam Bộ bí mật đón ra căn cứ kháng chiến ở Đồng Tháp Mười và đề nghị ông: Dù làm bất cứ việc gì ở vùng tạm chiếm, cũng phải tìm cơ hội giúp đỡ đồng bào, giúp đỡ kháng chiến. Ông xem đây là chuyến đi đổi đời và từ đây ông chính thức trở thành người của kháng chiến hoạt động trong lòng địch theo yêu cầu của cách mạng.

Đầu năm 1947, sau chuyến về căn cứ ở Đồng Tháp Mười thảo luận với những nhà lãnh đạo kháng chiến, luật sư Nguyễn Hữu Thọ từ bỏ chức Chánh án Tòa án Vĩnh Long của địch, đưa gia đình lên Sài Gòn mở Văn phòng luật sư riêng tại 152 đường Charlesde Gaulle (nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa). Ông được tổ chức phân công hoạt động trong Ban Trí vận của Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn. Tại Sài Gòn, luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng những nhà trí thức lớn của thành phố đưa ra bản Tuyên ngôn đòi Chính Phủ Pháp chấm dứt chiến tranh xâm lược, đàm phán với Chính phủ kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh để lập lại hòa bình trên cơ sở độc lập, tự do của nước Việt Nam mới. Cũng thời gian này, ông cùng nhóm trí thức thành lập Hội Văn hóa Sài Gòn - Chợ Lớn do chính ông làm Chủ tịch. Cuối năm 1947, lần thứ hai, luật sư Nguyễn Hữu Thọ bí mật ra chiến khu và xin ở lại để trực tiếp tham gia kháng chiến và đào tạo cán bộ cho cách mạng. Tuy nhiên, do yêu cầu công việc, tổ chức đề nghị ông ở lại Sài Gòn hoạt động trong Ban Trí vận của Thành phố.

Ngày 16/10/1949, tại Sài Gòn, tổ chức đã bí mật kết nạp luật sư Nguyễn Hữu Thọ vào Đảng.

Cuối năm 1949, đầu năm 1950, phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ phản đối chính phủ bù nhìn của Bảo Đại diễn ra sôi nổi; trí thức và học sinh, sinh viên Sài Gòn - Chợ Lớn bị chính quyền thực dân Pháp đàn áp dã man, học sinh Trần Văn Ơn bị bắn chết trong cuộc biểu tình ngày 9/1/1950. Thay mặt các giới đồng bào, luật sư Nguyễn Hữu Thọ đứng ra chủ trì lễ truy điệu trò Ơn, kêu gọi đồng bào đoàn kết đấu tranh chống chính quyền thực dân, chống đàn áp.

Ngày 15/3/1950, luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã vận động các luật sư tiến bộ đứng ra biện hộ cho 22 trí thức của Ban Chấp hành Mặt trận Liên - Việt Sài Gòn - Chợ Lớn, đòi tòa án thực dân xử trắng án cho những trí thức yêu nước.

Đặc biệt, ngày 16/3/1950, khi hai tàu chiến Mỹ cập cảng Sài Gòn, công khai ủng hộ cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp, thì luật sư Nguyễn Hữu Thọ vận động nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn tổ chức cuộc mít tinh lớn với hàng chục vạn người tham gia phản đối sự có mặt của quân đội Mỹ trên đất nước ta.

Trong giai đoạn lịch sử này, luật sư Nguyễn Hữu Thọ nổi lên như một biểu tượng, linh hồn của phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ ở Sài Gòn - Chợ Lớn và của cả miền Nam đang bị thực dân Pháp xâm lược. Vì vậy, ngày 19/3/1950, chính quyền địch đã bắt giam luật sư Nguyễn Hữu Thọ, đóng cửa văn phòng luật sư của ông và giải tán Phái đoàn đại biểu các giới do ông đứng đầu. Ngày 28/3/1950, Tòa án Sài Gòn mang ông ra xét xử nhưng không thể kết tội nên buộc phải trả tự do cho ông. Ngày 13/4/1950, lo sợ trước uy tín và tầm ảnh hưởng của người đứng đầu phong trào đô thị, chính quyền thực dân tổ chức bắt luật sư lần thứ hai khi ông tổ chức in ấn, vận chuyển truyền đơn kêu gọi đồng bào đấu tranh, vạch mặt những thủ đoạn lừa bịp của chính quyền địch. Tuy bắt luật sư nhưng kẻ địch không dám đưa ra xét xử công khai mà bí mật dùng máy bay đưa ông ra vùng Tây Bắc, lưu đày biệt xứ.

Từ tháng 6/1950 đến tháng 10/1951, luật sư Nguyễn Hữu Thọ bị thực dân Pháp giam lỏng tại Bản Giẳng thuộc huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, là vùng lam sơn chướng khí, cách thị xã Lai Châu ba ngày đường đi bộ. Tháng 10/1951, khi bộ đội ta hành quân vào Tây Bắc, giải phóng Lai Châu thì kẻ địch bí mật đưa luật sư về giam lỏng ở thị xã Sơn Tây. Một năm sau, trước sự đấu tranh quyết liệt của phong trào ở đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn, tháng 10/1952, kẻ địch buộc phải trả tự do cho luật sư. Từ đây cho đến khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp, luật sư Nguyễn Hữu Thọ tiếp tục hoạt động trong phong trào đấu tranh công khai ở Sài Gòn - Chợ Lớn.

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Hiệp định Genève được ký kết. Tại Sài Gòn - Chợ Lớn, ngày 1/8/1954, luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng giới trí thức tiêu biểu của Thành phố thành lập Phong trào bảo vệ hòa bình do dược sĩ Trần Kim Quang làm Chủ tịch, luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Phó Chủ tịch điều hành mọi hoạt động của Phong trào. Vừa ra đời, Phong trào bảo vệ hòa bình đã tổ chức cuộc mít tinh, diễu hành lớn với khoảng 50.000 người tham gia mừng hòa bình, ủng hộ Hiệp định Genève. Ngày 7/11/1954, luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng 26 vị nhân sĩ, trí thức của Phong trào hòa bình bị chính quyền Ngô Đình Diệm bắt giữ vì chúng cho rằng các vị xâm phạm an ninh quốc gia, xúi giục dân chúng khuynh đảo chính phủ. Ngô Đình Diệm đề nghị luật sư Nguyễn Hữu Thọ giải tán Phong trào hòa bình và mời ông tham gia hệ thống chính quyền địch nhưng ông đã thẳng thừng từ chối. Không khuất phục được ông và các trí thức yêu nước, ngày 9/2/1955, chính quyền Diệm đã cho máy bay chở luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng 26 vị trong Phong trào hòa bình ra an trí ở vùng Pháp tạm chiếm Hải Phòng. Sau 77 ngày giam giữ ở đây, ngày 23/4/1955, chính quyền Diệm lại phải đưa các vị trở lại Sài Gòn, thả một số người. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, giáo sư Nguyễn Văn Dưỡng và ba người khác trong Phong trào hòa bình bị chuyển thẳng ra quản thúc ở xã Hòa Thịnh, Tuy Hòa, Phú Yên và bị giam giữ ở đây tới 6 năm rưỡi.