ĐỒNG CHÍ NGUYỄN THỊ NHỎ

Tháng 3/1926, bà Nguyễn Thị Nhỏ tham gia phong trào học sinh – sinh viên và ở Nam kỳ rầm rộ xuống đường để tang nhà yêu nước Phan Chu Trinh. Sau đó, bà dạy học tại trường Hương Điểm (Bến Tre), với ước mong truyền đạt cho lớp học trò nhỏ về những tấm gương yêu nước, rồi bà chuyển về dạy tại “Sa Đéc học đường”.

Năm 1927, bà được kết nạp Đảng tại Sa Đéc, được sinh hoạt chung với nhiều nhà cách mạng lớn như: Hà Huy Giáp, Nguyễn Văn Phát và thường xuyên liên lạc với Châu Văn Liêm ở Chợ Mới (Long Xuyên).

Đầu năm 1929, bà được cử đi học lớp huấn luyện chính trị do kỳ bộ Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội (viết tắt VNTNCMĐCH) Nam Kỳ tổ chức. Giữa năm 1929, bà cùng ông Nguyễn Văn Phát được điều lên công tác tại cơ quan kỳ bộ ở số nhà 14 hẻm Ca-la-đơ (Sài Gòn – Chợ Lớn).

Ngày 2 tháng 5 năm 1953, thực dân Pháp đưa 120 chiến sĩ cộng sản ra xử tại phiên tòa “Đại hình đặc biệt” ở Sài Gòn. Bà Nguyễn Thị Nhỏ và các ông Ngô Gia Tự, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Chí Diễu, Phạm Hùng, Lê Văn Chương…bị thực dân Pháp đưa ra xét xử trong phiên tòa kéo dài từ 2/5 đến 9/5/1933. Bà Nguyễn Thị Nhỏ là người phụ nữ duy nhất đứng lên tố cáo đanh thép chế độ tàn bạo của thực dân Pháp, bác bỏ lời buộc tội của địch với ý đồ vu cáo Đảng cộng sản Việt Nam Đông Dương. Sáng ngày 9/5/1933, thực dân Pháp tuyên án tử hình 8 người, trong đó có các ông Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Lê Quang Sung, Nguyễn Thị Nhỏ; 19 án tù khổ sai chung thân; 79 án tù từ 5-20 năm. Vụ án này gây chấn động chính trị mạnh trong toàn Nam kỳ và lan rộng ra cả nước, gây nên làn sóng bất bình trong nhân dân tiến bộ. Do sức ép dư luận trong nước và ở Pháp, với sự can thiệp của luật sư tiến bộ người Pháp Kăng-xen-lơ-ri (Cancelleri), sau đó thực dân Pháp buộc phải hạ mức án của 8 án tử hình xuống còn án tù khổ sai chung thân, riêng Nguyễn Thị Nhỏ lãnh án 15 năm tù khổ sai.

Ngày 16/5/1933, thực dân Pháp đưa tàu Ác-măng-rút-xô với 33 lính áp tải, bí mật rời cảng Sài Gòn đưa 89 tù nhân cộng sản đi đày Côn Đảo, trong đó có bà Nguyễn Thị Nhỏ. Khi phong trào Đông Dương Đại hội phát triển mạnh, nhà cầm quyền thực dân Pháp phải nới tay trong việc giải quyết các yêu sách ở thuộc địa. Giữa năm 1935, một đoàn đại biểu Mặt trận bình dân Pháp đi thị sát các nhà tù ở Đông Dương. Trong đoàn có nhà báo tiến bộ Pháp Lu-i-Ma-ri Phe- rơ. Được tiếp xúc với nhà báo này, bà đề nghị ông viết bài tố cáo thực dân Pháp ở Đông Dương. Nhờ sự vân động tích cực của Lu-i-Ma-ri Phe-rơ và tổ chức quốc tế Công hội đỏ tiếp xúc can thiệp, tháng 7/1935, toàn quyền Pháp ở Đông Dương buộc phải ra lệnh đặc xá bà Nguyễn Thị Nhỏ. Đây là một hành động bị bắt buộc của nhà cầm quyền Pháp ở Đông Dương. Chúng chỉ thả một mình bà khi sức lực của bà đã cùng kiệt vì những đòn bị tra tấn đẫm máu của thực dân Pháp. Bà được thả về ở Long Hồ, Vĩnh Long và bị chúng theo dõi, quản thúc cho đến sau Nam Kỳ Khởi nghĩa năm 1940.